20 Matching Annotations
  1. Last 7 days
    1. omniafactuforefacilia.Imonecesseestvtprimumdiusursumacdeorsumcur-sites,maneexcitatusassidueproforibusobuerseris,vtperduresquumprotru-deris,quumexcluderis,quumimprobusinterdumatqueimportunusvideris,quumianitorimaleSyrissantiacnomenclatoriLibycosubiiceris,quumqueno-ministuimemoriammercederedimerecogeris.Quinetiamvestitustibiest

      1969 - OPERA OMNIA DESIDERII ERASMI ROTERODAMI RECOGNITA ET ADNOTATIONE CRITICA INSTRVCTA NOTISQVE ILLVSTRATA ORDINIS PRIMI TOMVS PRIMVS -

      379 - LVCIANI COMPLVRIA OPVSCVLA AB ERASMO ET THOMA MORO INTERPRETIBVS OPTIMIS IN LATINORVM LINGVAM TRADVCTA ed. Christopher Robinson

      629 - GALENI EXHORTATIO AD BONAS ARTEIS PRAESERTIM MEDICINAM, DE OPTIMO DOCENDI GENERE, ET QVALEM OPORTEAT ESSE MEDICVM, ERASMO INTERPRETE ed. Jan Hendrik Waszink

      671 - LIST OF ABBREVIATIONS 677 - INDEX NOMINVM

      page 557 - Quum itaque causa eius vitae suscipiendae sic illis habeat, age iam consideremus apud nosmetipsos, primum cuiusmodi sint illis perferenda priusquam admittan-tur, priusquam obtineant. Deinde cuiusmodi in ipsa iam vita constituti patian-tur. Postremo quae tandem catastrophe, quis fabulae exitus illis contingat. | Neque enim illud dicere possunt, haec tametsi molesta sint, tamen assuesci facile, neque ad id multo opus esse labore; sat esse si velis modo; postea reliqua 6 ingentium sumptuum rationem B, magnificis de rebus curae A | 7 ambo B, ambo repente A | 38 quae tandem B, siqua denique A; quis B, si quis A 35 LB 302 40

      page 558 - omnia factu fore facilia. Imo necesse est vt primum diu sursum ac deorsum cur-sites, mane excitatus assidue pro foribus obuerseris, vt perdures quum protru-deris, quum excluderis, quum improbus interdum atque importunus videris, quum ianitori male Syrissanti ac nomenclatori Libyco subiiceris, quumque no-minis tui memoriam mercede redimere cogeris. Quin etiam vestitus tibi est apparandus supra tuae rei facultatem pro dignitate eius cuius conuictum ambis; deligendus color quo ille potissimum gaudeat, vti ne discrepes neue oculos illius offendas; postremo vti gnauiter assectere necesse est, vel antecedas potius a famulis protrusus, ac veluti pompam quandam expleas. At ille interim com-pluris iam dies ne aspicit quidem te. Quod si quando res tibi foelicissime ver- terit, si te respexerit, si accersiuerit dixeritque quicquid illud fuerit quod illi forte

      footnotes - 4 3c nom. Lib. suberis B, quumque tibs homen cretri. 4 to sammae MS C, sane 413] quum A 12-13 multa oculorum caligo B 23-24 Atque... Caeterum B, nam tuus conuictus non iniucundus est diuiti, probat enim, ac felicem se reddit. At A | 25 tum B, om. A | 28 examinantur B, aestimantur A | 33 quorum alii A, qui B | 33-34 atque ... inducere B, maleque cupiant, alii tibi sint oppositi vti refellant A 137 anteacta B, contracta A

      page 619 - LVCIANI DIALOGI 6I9 ad quam vaquaeque stella moueretur, indicarint. Ad haec annorum, mensium, horarumque numerum instituerunt. Ac menses quidem illi luna metiuntur, atque eius recursu finiunt; annum vero sole et huius circuitu metiuntur. Quin his etiam maiora ostenderunt. Nam ex vniuerso coelo reliquisque stellis, et errantibus et fixis, neque simul cum caeteris sese mouentibus, duodecim partes effecerunt in his quae mouentur, et vnamquanque suis animantibus repraesen-tarunt, partim marinis, partim homine, partim feris, partim volatilibus, partim pecudibus. Vnde et sacra Aegyptiorum varie fiunt. Neque enim omnes Aegyptii ex omnibus duodecim partibus diuinabant, sed alii aliis vtebantur partibus. Itaque arietem colunt, qui ad Arietem spectabant; piscibus non vescuntur, qui Pisces annotarant; nec hircum mactant, qui Capricornum viderant; atque alii item alia venerabantur, quae quisque inuenerat. Quin taurum etiam ob hono-rem caelestis Tauri colunt. Nam Apis apud illos res in primis sacra regionem sortita est, et qui cam incolunt partem, oraculum quoque dicarunt, signum videlicet diuinationis quam a caeleste Tauro petunt. Ac non multo post Libyes quoque artem hanc sunt aggressi. Siquidem et oraculum quod est apud illos Ammonis, ad coelum et huius scientiam refertur, juxta Ammonem, quem illi arietis specie fingunt.

      page 419

      Huiusmodi quaepiam confabulati, in eum peruenimus locum, vbi consessu-rus erat ad exaudienda vota. Erant autem ordine sitae fenestrae, cuiusmodi sunt ora puteorum, habentes opercula; iuxta vnamquanque sella posita erat aurea. Itaque luppiter quum ad primam assedisset, detracto operculo, praebuit sese petentibus. Optabant autem ex omni vndique terra diuersa variaque. Nam ipse quoque admotis pariter auribus simul audiebam vota. Erant autem huius-modi: O luppiter, contingat mihi regnum. O luppiter, contingat cepas et allia mihi prouenire. O luppiter, vtinam pater mihi breui moriatur. Rursum alius 30 aliquis dicit: Vtinam existam haeres vxoris. Vtinam nemo resciscat me struxisse insidias fratri. Contingat mihi vincere litem, coronari Olympia. Porro ex his qui nauigabant, hic optabat vti spiraret Boreas, ille vt Notus; agricola optabat pluuiam, contra fullo solem. At Iuppiter audiens, et singula vota diligenter expendens, non omnibus pollicebatur. 35 Verum boc concessit Saturnius, abnuit illud. Nam iusta vota per os fenestrae sursum admittebat, admissa ad dextram sta-tuens. Rursus iniqua remittebat irrita, flatu deorsum redigens, ne possint ad coelum accedere. Super vno quodam voto videbam illum etiam ambigentem. Etenim quum essent duo, qui diuersa peterent, aequales victimas pollicitantes, non inueniebat vtri potius annueret. | Itaque iam Academicon illud illi accide-bat, vt nihil statuere posset; verum exemplo Pyrrhonis suspensus haerebat 40 LB 2I2

      page 420

      420 LVCIANI DIALOGI etiam ac considerabat. Porro quum iam satis vota proponentibus dedisset ope-ram, ad proximam digressus sellam et ad secundam fenestram, prono capite foedera ferientibus ac iurantibus dabat operam. Vbi his quoque responsum esset, ac Hermodorum Epicureum fulmine comminuisset, ad proximam deinde sellam sese transtulit, de diuinationibus ominibus et auguriis auditurus. Hinc ad sacrificiorum fenestram transiit, per quam fumus ascendens denunciabat Ioui nomen vniuscuiusque, qui rem diuinam faceret. Rursum, omissis his, ven-tis et horis mandabat, quae facere deberent: Hodie apud Scythas pluito, apud Libyes fulgurato, apud Graecos ningito. At tu, Borea, spira in Lydia; tu, Note, quiesce; Zephyrus Adriani vndas concitet. Tum in Cappadociam grandinis mille modii dispergantur. Tandem omnibus ferme ordinatis, discedebamus in cum locum, vbi compo-tant dii. Iam enim coenae tempus erat, meque Mercurius arreptum iussit accum-bere juxta Panem et Corybantes et Attim ac Sabazium, inquilinos istos et anci-pites deos. Interea panem exhibebat Ceres, Bacchus vinum, Hercules carnes, mirta Venus, Neptunus maenides; simul interim et ambrosiam et nectar furtim degustabam. Nam optimus ille Ganymedes, vt est hominum amans, si quando conspexisset Iouem auertere oculos, nectaris cyathum vnum, nonnunquam etiam duos mihi infundebat. Dii vero, quemadmodum alicubi dixit Homerus et ipse opinor, vt ego illic conspicatus, neque frumentum edunt neque potant nigrantia vina, verum ambrosiam apponunt et nectare inebriantur; praecipue vero gaudent vesci sacrificiorum fumo, vna cum ipso nidore subuolante, ad haec sanguine victimarum, quem sacrificantes aris infundunt. Caeterum inter coenandum et Apollo cithara canebat et Silenus cordacem saltabat et Musae surgentes in medium tum Hesiodi Theogonias nobis canebant, tum primam ex Pindaricis hymnis odam. Deinde omnium saturi requieuimus, quo quisque se-deramus loco, satis uvidi potu. At reliqui noctem diuique hominesque per omnem Dormibant; me nequaquam sopor altus habebat.

    1. Quant au chapitre signé par L. Gilhaus, il propose une brillante analyse du phénomène de multilinguisme que l’on peut constater dans l’ensemble des dédicaces religieuses de l’Afrique du Nord, avec un regard centré en particulier sur plusieurs villes de l’actuelle Algérie (Thugga, Mactar, Hippo Regius), où se rencontraient trois langues en usage à la même époque (latin, punique et libyque)

      libyque 1st mention

    1. 1. P.Chester Beatty inv. AC 1499: alfabeto latino a sigillare un codice miscellaneoSul lato perfibrale del sedicesimo ed ultimo foglio (dunque, sulla tren-tunesima pagina) del P.Chester Beatty inv. AC 1499, un alfabeto latino in onciale chiude il codice miscellaneo18: l’alfabeto, infatti, rappresenta il punto di ‘approdo’ di questo composito manoscritto da studio, in cui una prima sezione grammaticale, contenente flessioni verbali in greco, è seguita da un lessico bilingue greco-latino alle epistole di Paolo e da un altro glossario greco-latino con lemmi appartenenti alla sfera semantica del diritto19. Per quanto l’editore stesso del codice papiraceo, Alfons Wouters, abbia illustrato le difficoltà nell’identificazione di possibili convergenze di mani, in effetti, l’uso della stessa tipologia di inchiostro e le innegabili analogie tra le lettere latine e quelle greche contribuiscono in direzione dell’ipotesi che anche l’alfabeto latino del f. 16 sia opera dello stesso scriba che vergò l’intero manoscritto, per quanto contraddi-stinto da una spiccata tendenza calligrafica20. L’onciale in cui è ricopiato l’alfabeto latino è databile, in linea con il resto dei fogli del codice, alla fine del IV d.C.; l’alfabeto è articolato lungo una sola linea, all’interno del quarto superiore della pagina, che resta completamente vuota:1 ]ạ b c d e f g h i k l m n o p q r s t u x y zQuesto del foglio di chiusura del P.Chester Beatty inv. AC 1499 è, in-sieme al P.Ant. 1, uno dei due soli casi noti in cui l’alfabeto latino non sia accompagnato da una trascrizione delle lettere parallele dell’alfabeto greco o dalla trascrizione del loro suono; come nel solo alfabeto latino del P.Ant. 1, inoltre, innegabile è la spinta calligrafica che indurrebbe a credere che la sequenza fosse ricopiata non tanto per apprendere la lin-gua latina quanto piuttosto il tratteggio delle sue lettere.2. Alfabeti latini dalle sabbie libiche: due ostraka inediti di Bu NjemDue alfabeti estremamente frammentari contribuiscono alla ricostru-zione delle forme di circolazione della lingua latina all’interno del forte 356 e P.Ant. 1, dove, però, non è da escludere che la copia della trascrizione fonetica in greco sia contemporanea alla copia delle lettere latine.18 MP3 2161.1 = LDAB 3030. Del manoscritto, conservato alla Chester Beatty Library dublinese, sono state analizzate le tavole e le riproduzioni fotografiche digitali.19 Sul codice si confrontino anche le osservazioni supra.20 Approfondita è l’analisi di Wouters (1988) 16–17; 164–165.

      libico mention 3

    2. 70Grado primo: Gli abecedari di Bu Njem: i due ostraka sui quali è vergato rispettivamente un alfabeto provengono dallo stesso contesto dei documenti militari nordafricani, ma non sono raccolti all’interno del corpus che di questi testi pubblicò, nel 1992, Robert Marichal21. Marichal stesso, però, ne aveva preparato una trascrizione ed una scheda che ne illustrasse sinteticamente i dettagli materiali: le schede dei due frammenti non pubblicati sono attualmente all’interno del fondo ‘Marichal’ dell’Archivio dell’École Pratique des Hautes Études parigina (tavv. 1–2)22.Benché nell’uno e nell’altro caso le tracce di scrittura siano parzial-mente evanide e difficilmente leggibili, è evidente che il primo dei due ostraka (O.Bu Njem inv. 74–45) reca le prime sette lettere dell’alfabeto latino, mentre il secondo (O.Bu Njem inv. 74–50) le sole prime due: nonostante lo stesso Marichal appunti, al di sopra della bozza di trascri-zione, un ‘probablement’, egli stesso sembra essere certo del fatto che non possa trattarsi di altro se non di alfabeti23.3. O.Deir Rumi inv. OEA 314: un alfabeto greco con traslitterazione in latinoRinvenuto nel 1985 nella ‘Valle delle Regine’ a Tebe (l’attuale Luxor), nell’area settentrionale della necropoli in prossimità della tomba del principe Ramses, uno dei figli di Ramsete III, a circa due metri a sud del forte di età romana, e pubblicato soltanto nel 1990, l’O.Deir Rumiinv. OEA 31424 è un coccio di terracotta rosa (7 × 6 cm), rotto nella sezione destra, sul quale sono ricopiati due alfabeti, il primo greco ed il secondo, ad esso sottostante, in latino, in inchiostro rosso ed evidente-mente frutto dell’operazione scrittoria di una stessa mano.Che alla seconda linea, quella latina, siano registrati salti nell’ordina-mento delle lettere è motivo per il quale, a ragione, si è creduto che la copia dell’alfabeto greco sia stata antecedente a quella del latino, tanto 21 Marichal (1992).22 Le sezioni del fondo relative ai testi latini trasmessi su papiro ed ostraka sono attualmente oggetto di un progetto di archiviazione e scansione, per la valorizzazione di questo materiale, in larga parte, inedito; in merito, si veda Scappaticcio (2016c).23 Dei due frammenti non viene restituita qui una trascrizione, in attesa che ne venga pubblicata un’editio princeps; sarà sufficiente il rinvio alle tavole che riproducono le note stesse di Robert Marichal.24 MP3 2704.01 = LDAB 4519. Notizie più puntuali sul contesto di rinvenimento vengono date all’interno dell’editio princeps dell’ostrakon in Wagner, Leblanc, Lecuyot, Loyrette (1990) 367–368; 376 n°6 (si veda anche la tavola XXVIII C); questa edizione è ripresa anche in SB XX 14351. Attualmente, il documento è conservato nel magazzino OEA, nella ‘Valle delle Regine’ di Luxor (VdR n°58); ai fini della presente ricerca l’ostrakon è stato analizzato a partire da tavole e da ri-produzioni fotografiche.

      libico mention 3 continued

    3. Che a Ossirinco si apprendesse il latino e che si leggessero testi della letteratura latina è cosa documentata da un piuttosto consistente nu-mero di testi in lingua latina (siano essi in scrittura latina o greca) che in-cludono frammenti dalle Historiae di Sallustio, dall’Andria di Terenzio, dall’Eneide virgiliana, ma anche da Gaio e dai codici teodosiano e giu-stinianeo e dalla Bibbia, oltre che da altre opere letterarie non altrimenti note80. Né mancano testi documentari interamente in latino oppure bi-lingui, con formule latine calate in un contesto interamente in lingua e scrittura greca81; la maggior parte di questi sono documenti legali di varia natura, dal momento che si spazia dalle richieste di cittadinanza romana a rapporti di dibattiti processuali82. Che si tratti di manoscritti opera di scriptoria locali o importati da Roma o da altri più grossi centri d’Egitto83, l’unico dato sul quale si può essere certi è che, a differenti livelli, testi in lingua latina dovettero circolare nella città: la presenza di abecedari, liste di parole, glossari bilingui greco-latini, ma anche di testi (bilingui o monolingui) di auctores84, potrebbero riflettere un aspetto dell’insegnamento e della circolazione del latino all’interno delle aule di Ossirinco, ma anche negli ambienti letterati della città.4.4. Bousiris – Le condizioni di rinvenimento del glossario bilingue del BKT IX 150, invece, permettono una più definita contestualizza-zione: i frammenti provengono da un sarcofago frammentario da Bou-siris (Abusir el-Meleq), nell’Eracleopolite, che restituisce una grossa quantità di testi documentari greci (soprattutto appartenenti all’archi-vio di Atenodoro) e una scarsa quantità di testi letterari e paraletterari tra cui un testo magico greco, un discorso di Demostene ed il glossa-rio bilingue monografico di I a.C. – I d.C.85. Allo stato attuale, oltre il BKT IX 150 non sono documentati altri testi bilingui greco-latini o latino-greci né in sola lingua latina provenienti da Bousiris (né, sembre-80 In merito si veda Turner (2007), in particolare 162–163, dove si sottolinea la più marcata presenza di frammenti storiografici. Uno studio sistematico sui testi latini di Ossirinco e sul loro rapporto con la presenza di cittadini romani nella città, invece, è quello di Thomas (2007), il quale raccoglie anche in appendice una lista di tutti i testi latini provenienti dalla città.81 In merito, si veda infra.82 Si confronti Thomas (2007) 232–233.83 Si veda Thomas (2007) 236.84 Thomas (2007) 236 ipotizza che le copie ossirinchite di Virgilio potessero essere appartenute ai maestri locali. In effetti, non è da escludere che possano essere appartenute anche a discenti (si pensi, in particolare, ai testi virgiliani bilingui) o a romani che vivevano ad Ossirinco, esclusi da Thomas sulla scorta della considerazione che non ci sono evidenti prove che questi fossero persone istruite. Osserva, inoltre, Thomas (2007) 237: «they (scil. Roman soldiers and veterans) would no doubt have been capable of reading Latin, though whether they would have been inte-rested in Latin literature is a moot point»; in effetti, il caso del libico Iasucthan, centurione e poeta di Bu Njem, sembrerebbe smentire questa asserzione. Si confronti Adams (1999).85 Sul contesto di rinvenimento è di riferimento lo studio di Falivene (1998) 23–24.

      libico mention 2

    4. devano il latino come seconda lingua e che, «imperfect learners»53, ne avevano una padronanza tutt’altro che solida.M. Porcius Iasucthan, militare di origini libiche, insieme a Q. Avi-dius Quintianus, è autore di uno dei due componimenti poetici epigra-fici trovati a Bu Njem: i versi sono in latino ed evidentemente opera di qualcuno che non aveva questa come lingua madre, che non aveva particolare familiarità con il sistema quantitativo della lingua latina e che probabilmente non si formò mai da un grammatico, benché i suoi pochi versi riecheggino lontanamente quelli virgiliani: fare ‘sociolinguistica del centurionato’ significa osservare come, tra i militari non romani, alcuni, bilingui per necessità, avessero acquisito una certa dimestichezza con la lingua e la letteratura latina54. In questa prospettiva, indubbiamente significativo è il contributo di due frammenti inediti che contengono rispettivamente un alfabeto latino in forma parziale55.3.2. Kellis – Un contesto differente è, invece, quello rappresentato dall’antica Kellis (Ismant el-Kharab), nel deserto orientale d’Egitto. A partire dagli anni Novanta del secolo scorso, gli scavi nell’area abitata di Kellis hanno portato alla luce una consistente quantità di papiri ed ostraka che illuminano sulle forme di bilinguismo greco-copto – o me-glio, plurilinguismo, dal momento che non mancano documenti in si-riaco e glossari copto-siriaci – in ambiente manicheo alla metà del IV secolo. Benché tra questi testi non ve ne siano integralmente in lingua latina, alcuni indizi guidano a ricostruire pratiche di insegnamento e forme di conoscenza della lingua latina a Kellis, città in cui la presenza di scuole è suggerita non soltanto da documenti scolastici o testi di aucto-res della letteratura greca evidentemente circolati in ambiente educativo (è il caso del meglio noto codice papiraceo con le orazioni isocratee Ad Demonicum, Ad Nicoclem e Nicocles, che si ipotizza essere appartenuto ad un maestro che insegnava a Kellis)56 ma anche dall’allusione a figure professionali probabilmente gravitanti intorno al sistema scolastico57.53 Adams (2003) 236; per un quadro sul latino a Bu Njem, si vedano le osservazioni a 236–237 e 455.54 Sulla questione si è analiticamente soffermato Adams (1999).55 I due frammenti sono noti dalle trascrizioni inedite che ne aveva preparato Robert Marichal con-testualmente al suo lavoro di pubblicazione del corpus degli ostraka da Bu Njem; in merito si veda infra. Una panoramica sulle recenti acquisizioni ed edizioni di ostraka in lingua latina provenienti dall’Africa settentrionale ed occidentale (pressoché totalmente di natura documentaria) si trova in Bagnall (2011) 125: è campo in cui una futura approfondita indagine darà indubbiamente ulteriori frutti in relazione alle forme di circolazione della lingua latina e delle sue varianti diatopiche e diacroniche.56 Si veda Worp, Rijksbaron (1997) 28–31.57 Sulla questione si confronti Clackson (2010) 87–88. Il P.Kell. G. I 54 (inv. P. 51. E # 2), datato al IV secolo, è il resoconto di una serie di spese (forse di natura ufficiale più che privata) estrema-mente frammentario; qui si fa menzione di una serie di titoli e professioni di natura incerta per la Kellis tardoantica: è il caso, infatti, del ῥήτωρ della l. 2 (τ̣ῷ ῥήτορι; si confronti anche alla l. 8

      libico mention 1 continued 2

    5. 3. Da ovest ad est.Dalla Libia alla Giordania, attraverso il deserto orientale d’Egitto50Molti dei contesti di rinvenimento dei papiri in lingua latina coincidono con forti e aree occupate dall’esercito: non è questo un particolare secon-dario nel quadro delle dinamiche di ‘latinizzazione’ e ‘romanizzazione’ dell’Egitto51, tanto più che i testimoni latini costituiscono l’espressione bifronte della circolazione e della tutela linguistica da parte dei madre-lingua in aree eccentriche dell’Impero e, allo stesso tempo, dell’assimi-lazione della lingua da parte di allofoni in ambienti plurilingui ed in particolari momenti storici in cui la circolazione del latino era ulterior-mente stimolata da specifiche politiche imperiali. In relazione ai contesti militari, però, non si può escludere che un rapporto esista tra i manufatti in lingua latina e, da un lato, librarii, orthographi e scribae dell’esercito e, dall’altro, i litterati milites e le loro scholae, senza che questo imponga un ambiente esclusivamente popolato da latinofoni (e, a tal riguardo, basterà pensare al centurione e poeta libico Iasucthan)52.3.1. Bu Njem – Dall’avamposto militare di Bu Njem (Gholaia), in Tri-politania, proviene, ad esempio, una serie di ostraka tutti datati al III d.C. che documentano soprattutto la presenza di ausiliari dai nomi afri-cani che, in latino, restituiscono parole del punico altrimenti non note, lasciando evidentemente filtrare nella lingua latina peculiarità di quella autoctona. Questi ostraka ed i testi che trasmettono volgono tutti nella stessa prospettiva: si trattava di una base militare di africani che appren-50 Quelli presentati sono i contesti di rinvenimento dei papiri grammaticali oggetto della presente ricerca; a fine esemplificativo, però, si affiancheranno gli esempi di Bu Njem e Kellis. Alla luce di recenti e rilevanti scoperte e della pubblicazione di numerose editiones principes, una ricognizione della presenza di testi latini e della loro percentuale rispetto a quelli greci all’interno dei diversi nomoi egizi è oggi auspicabile, in vista della ricostruzione delle forme che l’insegnamento e la circolazione della lingua latina ebbero nella pars Orientis. I dati presentati in questa sede sono frutto di un’indagine sviluppata tenendo conto dei più comuni repertori bibliografici e banche dati papirologiche.51 In particolare, si veda l’analisi di Adams (2003) 599–623, specifica sull’uso della lingua latina dell’esercito in Egitto.52 Sulla questione ci si è già soffermati in Scappaticcio (2013a) 27–28, cui si rinvia per ulteriori ap-profondimenti bibliografici. Al 2014 è datata l’editio princeps di un nuovo ostrakon contenente versi dell’Eneide; si veda, infatti,Bülow-Jacobsen (2014): l’ostrakon, O.Xeron inv. 871 (II–III d.C.), proviene dal forte romano di Xeron Pelagos, sulla strada che conduce da Coptos a Bere-nice. Soltanto all’interno del P.Hibeh II 276 (II d.C., seconda metà), proveniente da Ankyropolis (El-Hiba), che trasmette la sezione iniziale di un’epistola commendaticia latina inviata da Iulius Repositus a Claudius Germanus, si fa menzione di un orthographus leg(ionis) n(ostrae), del quale si conosce anche il nome – Ammonio – ed in favore del quale viene scritta la lettera; si è ipotizzato che la figura dell’orthographus sia da identificare con il librarius, «nel qual caso l’orthographus è un principalis», scrive Cugusi (1992) 226

      libico mention 1 continued

    6. 2.2. Lingua greca in scrittura latinaPiù rari, invece, sono i casi in cui testi in lingua greca sono traslitterati in caratteri latini. Tra questi si annovera il glossario latino-greco del P. P a -ris. 4 bis (inv. 2329), datato tra la fine del VI e gli inizi del VII d.C.48, ma anche differenti tipologie testuali come il dialogo tra Alessandro Ma-gno ed i Gimnosofisti indiani datato al I–II d.C. del PSI VII 74349 e la lettera indirizzata da tale Iulius Lepus al banchiere Archibio tra il 10 e l’11 d.C. del P.Oxy. XXXVI 2772, entrambi in lingua greca ma integral-mente ricopiati secondo le consuetudini grafiche del latino (lettere ed interpunzione).42 MP3 2134.3 = LDAB 4675 .43 MP3 2685.1 = LDAB 5062.44 MP3 3004 = LDAB 4741.45 MP3 3005 = LDAB 5678. Di questo papiro si veda la recente riedizione della Dickey (2015a) 284–287.46ChLA XI 480.47 LDAB 6398. Su questo testo, si confrontino le osservazioni di Adams (2003) 43.48 MP3 3003 = LDAB 6486, sul quale si veda anche infra.49 MP3 2100 = LDAB 4445.

      libico mention 1

    1. [A]GLAVCIARSrACXUXOU't'EXY'Yl,idestGlauciars.Huiusparoemiaeduplexestvsus.Conuenitenimvelinopusceleriterabsolutumvelinid,quodestartesummasummaquecuraelaboratum.QuidamortumexistimantaGlaucoquodamSamio,qui395primusaerisferruminationeminuenerit.Aliia Libycoquodam,quiquatuorcymbalaquaedamfabricatusdidturcertisproportionibusitainterserespon-dentia,vtprimispissitudoepitritirationemhaberetadsecundum,adtertiumhemiolii,adquartumdupli.Eapulsatamusicamquandamharmoniamredde-bant.AutorZenodotus

      OPERA OMNIA DES IDERII ERASMI - RECOGNITA ET ADNOTATIONE CRITICA INSTRVCTA NOTISQVE ILLVSTRAT A ORDINIS SECVNDI TOMV SQVARTVS - CENTVRIA VIII - Page 168 - Γλαύκου τέχνη, id est Glauci ars. Huius paroemiae duplex est vsus. Conuenit enim vel in opus celeriter absolutum vel in id, quod est arte summa summaque cura elaboratum. Quidam ortum existimant a Glauco quodam Samio, qui 395 primus aeris ferruminationem inuenerit. Alii a Libyco quodam, qui quatuor cymbala quaedam fabricatus dicitur certis proportionibus ita inter se respondentia, vt primi spissitudo epitriti rationem haberet ad secundum, ad tertium hemiolii, ad quartum dupli. Ea pulsata musicam quandam harmoniam reddebant. Autor Zenodotus.

    1. perorbem/collectaepartesunumrevocanturinamnem(28.31–32).DerNil,einsogroßerStromerauchseinmag,erhältdenStatuseinerMiniaturdergesamtenFlüssedesErdkreises,diesogardasÄgäischeunddasIonischeMeerinQualitätundQuantitätseinesWassersüberbietet.ObgleicheineÜberschwemmunggrundsätzlicheine natürliche Ordnungverletzt,liegt in der Ordnungsstörung durch den Nilgleichzeitigeine Ordnungsstiftung zumindest für die RegionÄgypten

      libyco mention 5 continued2

    2. (28.27–28);wennandereFlüsseimSommeraustrocknen,trittderNilüberseineUfer(28.28–29).⁴⁶¹Das liegt daran, dass die Natur dasgesamteWasser,das sie im SommerdenübrigenFlüssennimmt,imNilzusammenführt(28.30–32).Somittrittbeistärkster Hitze für den Nil ein, was für andere Flüsse imWinter üblich ist (28.36:Nilobrumavenit). DasAusmaßder Nilschwemmewird durch einenVergleichmitdemÄgäischen und dem Ionischen Meer hinsichtlich derWeite, der Tiefe und derWas-sermassenveranschaulicht, die beiderseitsvonder Nilschwemme überboten werden(28.37–39).⁴⁶²Die Äckerverwandeln sich, nachdem sie abgeerntet worden sind (28.40:novales), komplett inWasserflächen, sodass man sogar mit einemBootaufihnenfahrenkann (28.40). Ein Hirte,der gerade ausein kleines Schläfchenmacht,siehtnicht nur die Ställe,sondernauch die Tiere schwimmen (28.41–42).⁴⁶³Mangewinntaufgrund der Merkwürdigkeit dessen, was der Hirte sieht,den Eindruck, dass er diesträumen würde, was einerFacettedessen, was derHirte in der antiken Literaturver-tritt,vollkommen entspricht. Das zumAbschluss des GedichtesgeschilderteVerhält-nis vonErde undWasser bezeichnet Guipponi-Gineste als„union nuptiale“.⁴⁶⁴Geradeder träumerischeAbschluss hebt die absolut positive Bedeutung derNilschwemme fürdie Menschenhervor.cernit cumin 28.42ist die letzte Alliteration in einer sehr langen Reihe (Phariasproscindit,nubila non,condentia caelum,aut arcum,serenos/sola,Cancrique calentis,lapsu Libyam,salus sitientibus,conpositis crinem,causas crescentibus,retinent ripae,quippe, quod,Nilonatura,calore/conpescit,acrior alto,cernit cum). Hauptsächlichbasieren die Alliterationenaufdem Buchstabenc.DieAussagetum Nilus mutato iure tumescit(28.29) bringtgenauso wie derHalbverscontraria temporamundo(28.36)aufden Punkt,was das Mirabile des Nils imSpeziellen und im Allgemeinenausmacht.InseinemWesen widerspricht er der na-türlichenOrdnung,daersie vorallem in derAuswirkungder JahreszeitenSommerundWintergenauumdreht.Während die Sommerhitze und derHundsstern bei Horaznoch als denAckerleutenverhasst bezeichnet werden (Hor.sat.1.7.24–25:Canem il-lum,/invisumagricolis sidus,venisse), ist für denNilgenaudiese Sommerhitze positivbesetzt und führtzudem Effekt,den allen anderen Flüssen derWinter bringt.Auf-grund der Gegenläufigkeit wird derNilzumAuffangbecken für dasWasserder an-deren Flüsse der Erde,⁴⁶⁵derenWasserinihm zusammengeführt werden:totumqueS. dazuauch Lucan. 10.213–218. In 10.216vergleichtLukanden Nil mit dem Ozean (Lucan. 10.216:exit ut Oceanus).Vonhier lässt sich eineVerbindungslinie zu Claud.pr.Rapt.1.1. 4ziehen. Denn in derpraefatiowerden ebenso dasÄgäische und das Ionische Meer als die Gewässer erwähnt,auf denenJason mitseiner Argo segelt.Die aufder großenWasserfläche am Nil rudernden Menschen greifen also denTopos der epischenSeefahrt ingewisserWeise auf. S. dazuauch EinführungS.31–33.Die Szenerie lässt einen Rezipienten an eine derAufgaben des Herkules denken. Denn ähnlichgeschwommen haben wohlauch die Rinder desAugias, nachdem Herkulessie und ihre StällevomMistbefreit hatte.Guipponi-Gineste2010:245.So auch Lucan. 10.258–261.

      libyco mention 5 continued

    3. 2.4.2.3Claud.carm. min.28.24–42: Die NilschwemmeDen letzten inhaltlichenAbschnitt leitet eineAuseinandersetzungmit gängigenGründen für die Nilschwemmeein. Dabei schließt sich derSprecher in ClaudiansGedicht Senecavorbehaltlos an,wenn er sagt,dass geschmolzenes Eis nicht der Grundfür die Überflutungdes Nils sei (28.25).DergesamteText arbeitet recht stark mit langen Perioden undAufzählungen, diebeispielsweise über eineKombinationvonnecundaut(28.3–4oder28.24–25)oderklassischdurchetund-quefunktionieren. Das Überfließen des Nils wird somit syn-taktisch nachgebildet.Besondersauffällig ist dies in denVersen28.33–36,indenendie sommerliche Hitze beschrieben wird, bei der der Nil im Gegenteil zu den anderenFlüssen derWelt über seineUfertritt.Die Verse 28.33–35 variierendieses Themabiszu dem Punkt,andem in28.36 kurz und knappNilo brumavenitzusammenfasst,wasvorherindrei Versenausgeufert ist.Genauso wenig seien Regenschauerverantwort-lich (28.26). Für Claudianist der Sommer und damit die Sonne Ursache der Nil-schwemme (28.30).⁴⁶⁰DieVerse28.27–29 bringenauf den Punkt,dass der Nil imVergleich zu allenanderen Flüssender Welt einen umgedrehten natürlichen Rhythmus hat (28.29:Nilusmutato iure tumescitund28.36:contraria tempora mundo). Denn die üblichenAus-wirkungenvon Sommer undWinteraufFlüsse sind beimNilvertauscht.Währendandere Flüsse imWinter über die Ufer treten, bleibt der Nil innerhalb seiner UferS. dazu denKommentar Mynors 1990 zuVerg.georg.2.117.Guipponi-Gineste2010:245 sieht darin einenVerweisauf den Stellenwert der Sonne in derägyptischen Religion

      libyco mention 5

    4. Troglodyten,vondenenderälterePliniusberichtet,dasssieinihrenHöhlenhausendSchlangenfleischzusichnehmenundsichnurzischendverständigenkönnen(Plin.nat.5.45).AuchreißterZweigedesEbenholzbaumesundZähneausElfenbeinheraus(28.22).EbenholzistinderAntikesowohlmitIndienalsauchmitÄthiopienalsHerkunftsregionverknüpft.⁴⁵⁹Über die Garamanten weiß Plinius zu berichten, dasssie keine Ehen schließen und ihremBelieben entsprechend mitFrauen zusammen-leben (Plin.nat.5.45). Er berichtet ein wenigspäter,dass es über die Blemmyerheißt,dass sie keineKöpfe haben; Mund undAugenbefänden sichaufihrer Brust (Plin.nat.5.46). BeiTheokritwerden die Blemmyermit demFelsen inVerbindunggebracht,der dieNilquelle bedecktund so unsichtbar macht (Theoc.7.114).Wiedie hierge-nanntenBeispiele zeigen, sind die Völkerschaften, die in der Nähe der Nilquelle le-ben,ausSicht eines Römersexotisch und zu bestaunen wie die Nilquelle selbst.DiemirabileAtmosphäre, die hier inBezugauf die Nilquelle erschaffenwird, wird durchdie dort lebenden Völker untermalt. DerText hat an dieser Stelle eine klare para-doxographische Stoßrichtung.Der südlichste Punkt des Nils ist somitvonder Le-bensrealität eines Alexandriners oderauch eines Römerssehr weit entfernt undper sestaunenswert.

      libyco mention 4 continued

    5. Der Lauf des Nils wird anhandvongeographischen Regionen und mirabilenVölkerschaften nachverfolgt und führt dabeiausdem Landesinneren Richtung Mit-telmeer.Aus demSüden (28.8:elatus abAustris)fließt er über denBereich desÄquators und unter dem Sternzeichen des Krebses (28.9:flamigerae zonaeCancriquecalentis)in,⁴⁵⁵wie es heißt,unseren Erdkreis hinein (28.10:nostrum procurrit in or-bem).flammigeraeundcalentisin 28.9 bilden ein Hendiadyoin. Sein konkreter Ur-sprungsort ist einegeheime Quelle (28.11:secreto de fonte), die bis heuteauch vordemjenigen, der mit noch so vielVerstandgesucht hat,verborgengebliebenist(28.11–12:semper inani/quaerendusratione latet). Der Nil selbst schüttetWasseraus,das die andereWelt kenne, womit die südliche Hemisphäregemeint ist (28.14:fluminaprodundens alieni conscia caeli). Das antike Libyen, das die heutigen Gebiete vonMarokko, Algerien,Tunesien und Libyen umfasst, und das antikeÄthiopien sindnebenÄgypten die beiden großen Regionen, durch die der Nil in weiterAusdehnunghindurchfließt (28.15–16:vago lapsu Libyam dispersus in omnem/Aethiopum per milleruit nigrantiaregna). WeitereStationenseines Laufs sind Meroe, die Nilinsel inÄthiopien, Syene, eine Halbinsel an der GrenzeÄthiopiens (Plin.nat.5.59) und dasGebiet der Blemmyer(28.19), gefolgtvondem Gebiet der Garamanten⁴⁵⁶und desGirraeus⁴⁵⁷und einesVolkes,das sich mit Pfeilen dasHaar schmückt (28.20–23).⁴⁵⁸Der Girraeus als einVertreter wunderbarer Völkerschaften wird am meistenvonallenausdifferenziert.Erlebe einerseits in Höhlen unterFelsen und erinnert so an dieHinds 1998:1–2.Zu denAuswirkungen des Sternbildes Krebsvgl. auch Manil.3.625–636.Nach Ricci2001ad loc.istinfrenisals AdjektivzuGaramans einauch beiVergil belegtesEpithetfür dieNumider.Ricci2001ad loc.verweist hieraufden Konnex zu dem afrikanischen Fluss Gir.Die EinbettungethnographischerFakten deutet Cazzuffi2013:120 im Sinne einer Darstellungexotischen undgeographischenWissens.

      libyco mention 4

    6. collectaepartesunumrevocanturinamnem;quoquedieTitanaCanisflagrantiorarmatetrapitumores†madidos†venasquecaloreconpescitradiisquepotentibusaestuataxis,35Nilobrumavenit,contrariatemporamundo.defectissolitumreferenscultoribusaequoreffluitAegaeostagnantior,acrioraltoIoniosesequepatentibusexplicatarvis.fluctuatomnisager;remissonuerenovales;⁴⁵⁰40saepius,aestivo iaceat cum forte sopore,cernit cum stabulis armenta natantia pastor.

      libyco mention 3 continued

    7. dasssichClaudianindenerwähntenFaktensehrstarkaneineTraditionhalte,in-terpretiert Cazzuffi alsAusweis dafür,dass das Gedicht unvollendet sei. Gerade imKontrastzumGedichtaufdenAponusunterstützedieseThese,dassClaudiansNilallein eine poetische, keinetechnische Seite habe.⁴⁴⁸Programmatisch für dasgesamte Gedicht ist diefelicitas,die dienaturadem Menschenbeschert:⁴⁴⁹Felix qui Pharias proscindit vomereterras:nubila non sperat tenebris condentia caelumnec graviter flantes pluviali frigoreCorosinvocat aut arcumvariata luce rubentem.Aegyptos sine nube ferax imbresque serenos5sola tenet: securapoli, non indigaventigaudet aquis quas ipsa vehit Niloque redundat,quirapido tractu mediis elatus abAustris,flammigerae patiens zonae Cancrique calentis,fluctibus ignotis nostrum procurrit in orbem10secreto de fonte cadens,qui semper inaniquaerendusratione latet, nec contigit ullihoc vidisse caput: fertur sine teste creatus,flumina produndens alieni conscia caeli.indevago lapsu Libyam dispersus in omnem15Aethiopum per mille ruit nigrantia regnaet loca continuo solis damnatavaporeinrorat populisque salus sitientibus erratper Meroen Blemyasque feros astramque Syenen.hunc bibit infrenis Garamans domitorque ferarum20Girraeus,qui vasta colit sub rupibus antra,quiramos hebeni, dentes quivellit eburnos,et gensconpositis crinemvallata sagittis.necvero similes causas crescentibus undisaut tempus meruit: glacie non ille soluta25nec circumfuso scopulis exuberat imbre,nam cum tristis hiemps alias produxerit undas,tum Nilum retinentripae; cum languida cessantflumina, tum Nilus mutato iure tumescit.quippe, quod ex omni fluvio spoliaverit aestas,30hoc Nilo naturarefert, totumque per orbemCazzuffi2013:120.Ricci2001ad loc.unterteilt folgendermaßen:28.1–4(Makarismos),28.5–7(BeschreibungÄgyptens),28.8–23 (Ursprungund Lauf des Nils),28.24–42 (Nilschwemme). Sieverweist haupt-sächlichaufIntertextualitäten zuLukan, Vergil und zu Claudians Gedichtaufden Phönix (carm. min.27). S. zumNilauch Cazzuffi2013:118–121. Vgl. als jüngstenKommentarLuceri 2020:167–242. Luceri2020:47–63 befasst sich mit Datierung, Struktur,Inhaltund der literarischenTradition über denNil.Eine Übersetzung insItalienische bei Ricci2001 undLuceri2020.

      libyco mention 3

    8. Aspekt derarsdie mit den Spiegelbildernverbundenen Illusionenverarbeiten. EinBlick zurück zeigt jedoch, dass die Illusion bei Claudian doch schon einmal thema-tisiert wurde. In35.3–4heißt es:nec potuit toto mentiri corpore gemmam,/sed mediomansitproditor orbe latex.Im Sinne der seriellenRückbindung wird der Leser hier andiese Stelle erinnert und dazuaufgefordert, sich zurückzuorientieren und sich konkretZurBezeichnungvonWasser oder Eis alsmarmor/marmoreusvgl. Ov.trist.3.10.10(marmoreogelu), Ov.trist.3.10.47(inclusaeque gelu stabunt in marmorepuppes), Verg.Aen.6.729 (marmoreo subaequore),Verg.Aen.7.718 (quam multi Libyco volvuntur marmorefluctus).Vgl. zu Ovid Hardie2002:143–172; vgl. zu Statius van Dam 1984:286,318, 326.

      libyco mention 2 continued

    9. Tab. 4:Sprachliche Bezüge zwischen Stat.silv.2.3.1–5und Claud.carm. min.37Stat.:perspicuasnitidiopacetlacuscurvatareditvitreumClaud.:lucidiore/perspicuosplendentiopacuslacunisconvexoreditcrystallaKaufmanns Skalierungsmodell entsprechend möchte ich diese sprachlichen undmetrischenBezugnahmen als formale und damit typischspätantike Anspielungver-stehen, die der Einschreibungineine literarischeTradition dient.²⁶¹Diese formaleBezugnahme ist derAusgangspunkt für Intertextualität,die Bedeutungsebenener-öffnet.Außerhalb sprachlicher und metrischerBezugnahmelassen sichauch motivischeÄhnlichkeiten feststellen, die hauptsächlich an demJungen und der Rolle desWassersfestgemacht werden können. DieTexte vonClaudian und Statiusteilen die Idee, dassWasserinForm des innerenKerns bzw.einesSeesvoneinem anderen Gegenstandbedeckt und dadurchgeschützt wird, der Eisschicht bzw.der Platane.Bemerkenswert ist die Inversion derBedeutung desAdjektivsdurus.Während beiClaudiandiedurahiempsdie Schutzinstanz ist,bittet Pan diePlatane darum, dass siedasWasservorduragrandinebeschützenmöge(Stat.silv.2.3.47). Sowohl dieäußereEisschicht alsauch diePlatane werden zu Garanten des ewigen Überdauerns desWassers. So heißt es bei Claudian am EndevonEpigramm 36,dass diegefräßigeZeitdasWasser nicht schwäche, während das Ich bei Statius derPlatane ein langes LebenS. dazu Einführung S. 7–8

      libyco mention 2

    10. enförmigesMusterhabe(flexus)undeineconcoloraltovenamari,eineAderdemtiefen Meergleichfarbig.¹⁸⁵Nicht nur kann ein Stein einevenahaben, sondern es gibtauchnocheineandereStelle,inderdievenamitdemMeerverglichenwird;mankannhier an Epigramm33 zurückdenken, in dem der innereKern als schäumend be-zeichnet wird und dadurch ganz klare Dimensionen des Meeres erhält (33.4:tumescit).Auch Quellen können sich invenaeaufgliedern, wie in Plinius’BeschreibungderClitumnus-Quelle zu lesen ist (Plin.epist.8.8). Die Quelle wiederum istauspoetolo-gischenKontexten bekannt.¹⁸⁶Auch bringt michvenazurück zu Horaz, den ich bereitsin meinenAusführungen zuText 33 erwähnte. Direkt bei seiner These, dassingeniumundarsdasVerfassenvonPoesie bedingen,verwendet der Dichter dasSubstantivvenaund meint damit eine innereVeranlagung:ego nec studium sine divitevena /nec rudequid prositvideo ingenium(Hor.ars409–410). Dievenaist nicht mehr allein le-benswichtigesBlutgefäß, sondernauch Sitz des menschlichenTalents. ImKristall istsie das, was den Kristall zu einem Mirabile macht und Staunenauslöst.DieVerse 36.3–4sind nicht nuraufgrund derWendungopacus umorbemer-kenswert,sondernauch, da es sich bei diesenVersen um die Mitte der Serie handelt,vorihr und nach ihr liegen je20 Verse. Dieser Mittelpunkt der Seriewird sprachlichdurch das Enjambementvonopacusundumoruntermalt,wasauch dieVisualisierungdieses Mittelpunktes erleichtert.Dadurchgehen Zentrum der Serie und Zentrum desKristalls,sein flüssigerKern, der wedervomBoreas nochvomWintergefroren werdenkann und somit seine Flüssigkeit behält,ineinander über.Außerhalb dieser strukturellenBedeutung liegt eineganze ReihevonmöglichenBedeutungsdimensionen, die sich hinteropacus umorverbergen.¹⁸⁷Geht manvonopacusim Sinnevondunkel bzw.beschattetaus, kann dasAdjektiv erstens sover-standen werden, dass daseingeschlosseneWasserkalt ist,was angesichts der esumgebendenEisschicht plausibel ist.Der Schatten als Schutzmedium spieltvor allemin Beschreibungenvon Hainenbzw.loci amoenieine wichtige Rolle, für deren An-nehmlichkeitgerade der Schattenein Kernbestandteil ist.¹⁸⁸Während er inloci amoenidem Schutzvorder Hitze dient,sorgt er hier für dasBestehen des flüssigenWassers,das wedervonKälte nochvonWärme nochvonder Vergänglichkeit beeinflusst wird.Zweitens istopacusdas direkte Gegenteil zulucidusin 36.2,wodurchdie äußereSchale und der innereKern visuellvoneinander abgesetzt werden.¹⁸⁹Synonyme fürVgl. auch Stat.silv.1.3.36 oder SidoniusApollinariscarm.22.139.S. dazu dieAusführungenzuEpigramm 37,S.112.S. zu einer anderenAuslegung S. 68 mit FN 114. Im Zuge dieserAuslegung interpretiertFormicola2004opacus umorals Symbol für eine Unerschütterlichkeit im Handeln Stilichos.Vgl. beispielsweise dieBeschreibung der Clitumnus-Quelle bei Plinius dem Jüngeren, Plin.epist.8.8.2:Modicus collisadsurgit antiqua cupresso nemorosus et opacus.Hunc subter exit fons et exprimiturpluribus venis, sed imparibus,eluctatusque quemfacit gurgitem lato gremio patescit purus et vitreus, utnumerareiactas stipes et relucentiscalculos possis.S. zu einer Stellensammlungden KommentarFranzoi2002ad versum2(lucus opacat)zumCupido cruciatusdesAusonius.So als Gegensatz zulucidusauch bei Ricci2001ad loc.

      Libyan Marble reference 1 continued

    11. Aufder Gegenstandsebene bezieht sichvenaaufdas im Inneren sichtbareWasser.Als Assoziationshorizonte ruft es mehrereAspekteauf.venakann mit dem MaterialMarmor inVerbindunggebracht werden. DassvenaeineVokabel ist,die in solchemZusammenhang in der Antikegebräuchlich ist,lässt sich unter anderem an Statiuszeigen. In derBeschreibungeinesWohnhauses im Rahmen der zweitenSilvedesersten Buches(Stat.silv.1.2.147–157) werden unterschiedliche Marmorsortenaufge-zählt,die verbaut sind(Stat.silv.1.2.148–151). NebenMarmorausLibyen, Phrygienund Lakonien wirdauch Onyxmarmorverbaut,von dem es heißt,dass er ein wel

      Libyan Marble reference 1