Quy mô của hệ thống — con số làm người đọc hôm nay ngạc nhiên.

Trường cụ bảng Tiên Kiều có gần ba trăm học trò, chia hai lớp: trung tập (hằng ngày đến nghe sách, hằng tuần tập làm văn) và đại tập (mỗi tháng tập văn hai kỳ), cộng thêm mươi đồng sinh là con cháu trong nhà.

Đây là trường tư của một cá nhân — một ông bảng nhãn về hưu dạy học tại nhà. Không có ngân sách nhà nước, không có bằng cấp cho giáo viên, không có bộ giáo dục. Nhà nước chỉ làm đúng một việc: tổ chức kỳ thi. Toàn bộ khâu đào tạo do thị trường tư nhân đảm nhận.

Nghĩ kỹ thì đây là mô hình rất hiện đại: nhà nước độc quyền chứng nhận, tư nhân lo đào tạo. Và hệ quả cũng hiện đại y hệt — trường học tồn tại để luyện thi, chương trình bám sát đề thi, và cái gì không thi thì không dạy.

Chi tiết ngoài lề nhưng đắt: chương 5 tả cảnh một cậu học trò nhỏ phải đánh đá lửa, thổi bùi nhùi, châm mồi giấy để thầy hút thuốc lào trước khi giảng bài. Việc học bắt đầu bằng một nghi thức phục vụ.

Chú giải: học cái gì, và học như thế nào.

Câu này trích Kinh Dịch, hào lục tam quẻ Khôn. Nghĩa đại khái: giữ vẻ đẹp bên trong mà không phô ra thì được bền.

Nội dung học được văn bản kê rõ: "mỗi buổi đều đọc đủ ba thứ sách: kinh, truyện và sử" — hôm ấy là Kinh Dịch, sách Trung Dung, rồi Tống sử.

Nhìn kỹ danh mục thì thấy điều quan trọng nhất: không có toán, không có luật, không có địa lý, không có kỹ thuật, không có ngoại ngữ. Đây là chương trình đào tạo quan lại cho một quốc gia — và nó gồm kinh điển đạo đức cùng sử Trung Hoa.

Cách học cũng đáng chú ý: một trò đọc to, cả trường "Mấy trăm con.mắt đều chăm chỉ ngó vào cuốn sách của mình" (dấu chấm giữa chữ là lỗi bản Wikisource), thầy giảng "từ nghĩa đen đến nghĩa bóng", chỉ rõ "lời bàn nào là phải, lời bàn nào là quấy". Tức là có đáp án đúng cho từng câu, và việc học là tiếp nhận đáp án ấy.

Nối thẳng tới cảnh cuối sách: ông nghè Trần Đằng Long đỗ xong bị đẩy đi cầm quân đánh giặc, "chưa nghe tiếng súng lần nào". Anh ta đã học rất giỏi những gì được dạy. Chỉ có điều cái được dạy và cái phải làm không liên quan gì đến nhau.