Ở tòa báo ra, Hội đi thẳng tới một hiệu thịt quay.
Lỗi của bản Wikisource: đúng phải là Hộ, không phải "Hội" — chính đoạn ấy vài dòng sau gọi lại đúng ("Ðến trước cửa hiệu thịt quay, Hộ dừng lại").
Ghi lại ở đây vì file này nói về tên. Một dấu nặng rơi mất là đủ biến 護 thành 會, và không có gì trong mặt chữ báo cho người đọc biết là sai — chữ quốc ngữ ghi âm chứ không ghi ý. Cũng cái yếu đó, ở chiều ngược lại, là lý do ta không bao giờ đọc ngược ra được chữ Hán của tên Hộ và Từ.
Trung nhếch cười lặng lẽ và Mão cười ầm ĩ, cùng đưa tay cho hắn bắt
Một câu chứa hai hệ đặt tên khác nhau của người Việt thời ấy.
Trung là tên theo đức (忠 trung nghĩa; cũng có thể là 中) — kiểu tên nhà nho đặt cho con, cùng họ với Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín. Mão 卯 là chi thứ tư trong mười hai địa chi, tức tên đặt theo năm sinh — kiểu tên dân dã, cùng họ với việc gọi con là Tí, Sửu, Dần. Hai người bạn văn của Hộ đến từ hai tầng lớp đặt tên khác hẳn nhau, và Nam Cao nói điều đó bằng đúng hai cái tên, không một chữ giải thích.
Tiếng cười cũng chia theo đúng đường ấy và giữ nguyên đến cuối: Trung "nhếch cười lặng lẽ", rồi "vẫn cái cười lặng lẽ của y"; Mão "cười ầm ĩ", rồi "cười hô hố".
Ðành để các ông ấy gọi là phản động.
Câu chốt cho thái độ của Hoàng: anh biết mình sẽ bị dán nhãn, và chọn cái nhãn ấy thay vì chọn làm việc.
Chú giải: năm 1948 "phản động" là một nhãn chính trị nặng, không phải lời mắng suồng sã như cách dùng hiện nay. Nói câu này là Hoàng tự nhận trước một rủi ro thật. Đọc kỹ thì đây cũng là chỗ anh thú nhận mình hiểu rất rõ tình thế của mình — nghĩa là sự đứng ngoài không đến từ mù mờ, mà từ một phép tính đã làm xong.
Thế mà ông chủ tịch ấy cứ nằn nì mãi hai ba lượt, yêu cầu nhà tôi dạy bình dân học vụ hay làm tuyên truyền giúp.
Chi tiết Nam Cao đặt rất lặng nhưng dứt điểm: chính ông chủ tịch bị vợ chồng Hoàng cười suốt buổi đã mời anh làm việc, hai ba lượt. Đáp lại, Hoàng nói: "Tôi chẳng có việc gì làm, lắm lúc cũng buồn. Nhưng công tác với những người như vậy thì anh bảo công tác làm sao được?" Rỗi việc, buồn, được mời, từ chối — sự thờ ơ ở đây là một lựa chọn, không phải một cảnh ngộ.
Một lưu ý ngôn ngữ cho người đọc hôm nay, và là cái bẫy lớn nhất của truyện: "tuyên truyền" năm 1948 không phải một chữ xấu. Nó là tên một nghề — cán bộ đi các làng giải thích chủ trương, dạy chữ, ra báo. Khi Độ tự gọi mình là "một anh tuyên truyền nhãi nhép", anh hạ mình về cấp bậc, không phải về đạo đức. Đọc chữ ấy theo nghĩa hôm nay là đảo ngược cực đạo đức của cả truyện: người đi làm việc thành kẻ đáng ngờ, người ngồi nhà đọc Tam Quốc thành người giữ được sự trong sạch. Đúng ngược lại điều Nam Cao viết.
Họ đánh vần xong một cái giấy ít nhất phải mất mười lăm phút, thế mà động thấy ai đi qua là hỏi giấy.
Chú giải cho người đọc hôm nay: khi Hoàng nói "tri thức", anh không nói về người biết chữ. Ông chủ tịch bị anh cười ở đây là người biết chữ — chỉ đọc chậm. Cái Hoàng đếm là "tri thức" là một phạm trù khác: bằng cấp và phẩm hàm thuộc địa (tuần phu, đốc học, phán, cửu phẩm).
Năm 1948 hai phạm trù ấy đang tách nhau rất nhanh, và đó mới là chỗ chua: người biết chữ đang được sản xuất hàng loạt bởi bình dân học vụ, theo đúng hướng Hoàng ghét nhất.
Cũng nên công bằng: các dữ kiện Hoàng nêu đều đúng. Cùng một ngày đi về, người ta hỏi giấy anh năm lượt ("Anh đi, hỏi. Anh về, hỏi, hỏi nữa…"). Một bộ máy nhà nước dựng trong một đêm bằng những người chưa từng làm hành chính thì đúng là thế. Truyện không tranh luận về dữ kiện, mà về việc làm gì với một quan sát đúng.
Trong cả một làng chỉ có độ hai chục người biết chữ, cả quốc ngữ lẫn chữ nho
Con số cụ thể này là bằng chứng định lượng cho quy mô nạn mù chữ mà phân tích "Mù chữ nhưng không mù văn" dùng làm điểm xuất phát: một làng, chỉ hai chục người biết đọc — kể cả quốc ngữ lẫn chữ nho. Đặt cạnh cảnh lớp học ở Lục xì, nơi cả một đám đàn bà không biết một chữ vẫn thuộc lòng ca dao, câu này cho thấy rõ: cái thiếu chỉ là chữ viết, không phải năng lực văn chương truyền khẩu.