Chương Món nợ chung thân cho thấy vì sao lệ làng mạnh đến thế: nó độc quyền những thứ thiết yếu mà nhà nước không cung cấp.

Lệ: "Một người nằm xuống, dù giàu dù nghèo, nhà chủ cũng phải giết một con lợn đãi "phe" một bữa dấm ghém, phe mới khiêng cho."

Anh kéo xe không thể tự chôn vợ. Không có nhà tang lễ, không có bảo hiểm, không có dịch vụ nào cả — chỉ có "phe", tức hội tương tế của giáp. Và phe chỉ khiêng khi có bữa rượu.

Bảng nợ đầy đủ: một con lợn, mươi nồi gạo, vài chục chai rượu — hơn ba chục đồng, chưa kể quan tài. Vay của chủ ba chục đồng, lãi năm xu một đồng một tháng (đã là giá ưu đãi cho người nhà; người ngoài sáu xu). Tiền công một tháng một đồng rưỡi — vừa đúng bằng tiền lãi.

Tức là toàn bộ thu nhập của anh ta, vĩnh viễn, chỉ đủ trả lãi. Gốc không bao giờ động đến được. Nhan đề chương không phải ẩn dụ: đó là một phép tính.

Và lý do anh ta nhận món nợ chung thân ấy không phải mê tín, mà là danh dự: "nếu để họ khiêng, thì sợ tủi vong hồn nó, và rồi con cũng không mặt mũi nào trông thấy anh em nhà vợ nữa."

Câu kết của Góc chiếu giữa đình, và là cách kết chương tàn nhẫn nhất trong tập.

Năm hôm trước đó: cỗ bàn năm chục mâm, bốn con lợn, tổ tôm, thuốc phiện, tư văn vào mừng, "Cuộc linh đình còn mãi đến sáng hôm sau". Người chồng vừa "chễm chện ngồi chiếu cạp điều giữa đình".

Năm hôm sau, người vợ cắp nón ra cổng làng và tự kê khai: "Có gần mẫu ruộng và nửa con trâu đã bán hết cả, lại còn nợ thêm hơn bảy chục đồng, nếu không đi làm thì lấy gì mà đóng họ?"

Để ý cái vòng tròn: mười lăm năm trước bà đi ở vú sữa để dành dụm; bây giờ bà lại đi làm vú già. Cả một đời tích cóp đổi lấy một chỗ ngồi — rồi trở về đúng nghề cũ, già hơn, và mang thêm nợ.

Ngô Tất Tố không bình luận một chữ. Ông chỉ đặt chiếu cạp điều và cái nón đi làm thuê cách nhau năm ngày.

Đoạn chào hàng, và là chỗ tôi cho là khác biệt thật sự giữa Việt Nam với Nhật, Trung, Hàn — xin nói rõ đây là giả thuyết, không phải kết luận đã kiểm chứng.

Nguyên văn lời kỳ dịch mời mọc: "người ta bỏ hàng năm, bảy trăm, một nghìn để làm ông lý, ông phó. Đằng này, ông chỉ tốn một trăm bạc, không vất vả gì, mà rồi cũng được ngồi ngang với họ, ăn biếu ăn xén như họ." Giọng điệu là giọng người bán hàng, có bảng giá, có so sánh khuyến mại.

Người mua là ai? "Trước đó chừng mười lăm năm, ổng còn làm nghề cày thuê, vợ ổng thì chuyên đi ở vú sữa."

Đặt cạnh các nước láng giềng: ở Nhật thời Edo, thân phận bị luật cố định (sĩ–nông–công–thương), tiền không mua được vị trí xã hội. Ở Joseon, yangban là thế tập. Ở Trung Quốc, đường thăng tiến chính danh là khoa cử. Còn ở đây, ngôi thứ trong lễ là một món hàng có giá niêm yết, mua bằng cách bán ruộng bán trâu.

Cái làm nó khả dĩ là kinh tế tiền mặt của thời thuộc địa. Đó là lý do tôi nghiêng về nhận định: cái Ngô Tất Tố tả không phải "hủ tục Á Đông" chung chung, mà là một hợp chất riêng — lệ tục cổ + tiền tệ hóa thuộc địa.

Chỗ phóng sự chạm đáy của sự phi lý, và nó được ghi bằng giọng bình thản của người trong cuộc.

Cơ chế đầy đủ, do chính người cha giải thích: "con trai đẻ trong một tháng thì phải vào ngôi. Hễ ai có ngôi rồi thì làng cứ việc theo sổ mà bán cỗ cho! Có đứa mới có hai tháng đã phải mua cỗ rồi, nữa là năm tuổi!"

Ba tầng chồng lên nhau. Một, vào ngôi từ sơ sinh — tức là một suất đóng góp được mở ra ngay khi đứa bé ra đời. Hai, "bán cỗ" thực chất là nộp tiền, cỗ bàn chỉ còn là cái tên. Ba, tần suất không có giới hạn: "Hết lượt thì lại vắt lại, chẳng bao giờ làng chịu hết người làm cỗ" — người đang kể, bốn mươi mốt tuổi, đã mua bốn lượt.

Hãy để ý người đàn ông này đang làm gì trong lúc kể: đi vay tiền, sau khi đã ứng trước cả năm tiền công của đứa con mười bốn tuổi đi ở. Ông ta nói: "Nếu cụ không cứu giúp cho, có lẽ vợ chồng cháu sẽ phải bỏ làng mà đi."

Một món nợ được sinh ra cùng lúc với một đứa trẻ.

Câu quan trọng nhất trong cả tập về mặt lịch sử, và rất dễ đọc lướt. Đọc trọn cả đoạn:

"trai đinh phải cắt lượt nhau làm cỗ bưng ra đình, để từ bàn trùm trở lên uống rượu nghe hát. Lệ của các cụ đặt ra thế. Nhưng đã lâu nay, làng không có nhiều của công, cho nên, mỗi khi làng cần đến tiền lại bắt những người sắp đến lượt phải làm cỗ, chồng tiền cho làng, chứ làng không lấy cỗ nữa."

Hai vế, hai thời đại. Khung lễ tục thì hàng thế kỷ — hương ước thành văn có từ thời Hồng Đức (1460–1497), khi Lê Thánh Tông cho làng tự lập lệ trong khuôn khổ luật nước; nghĩa là cổ hơn nhà Nguyễn rất nhiều. Cái máy hút tiền lắp lên nó thì mới — "đã lâu nay", trong ký ức người đang sống.

Và lý do làng cần tiền được nói thẳng ở đoạn sau: "thiếu tiền việc quan". Làng phải xoay tiền mặt nộp cho nhà nước thuộc địa, nên nó xoay lên đầu dân bằng công cụ sẵn có là lệ làng.

Tức là phần lớn cái Ngô Tất Tố ghi lại không phải tàn dư phong kiến thuần túy — đó là lệ tục cổ đã bị tiền tệ hóa dưới sức ép thuế khóa thuộc địa. Cỗ bàn biến thành tiền mặt; lễ nghi biến thành thuế.

Phần chìm của truyện, và là phần đắt nhất về mặt xã hội: cái giá thật của một tấm bằng.

Hồ sơ nằm rải trong một đoạn. Cha mẹ "bán cả ruộng, vườn đi" cho con đi học, với mục đích rất cụ thể là "con làm nên ông phán, ông tham để ấm thân". Học xong thì hỏng ăn — "tạng yếu quá, không được nhận vào công sở". Rồi đến câu này, và những gì theo sau: các em không được đi học, không được ăn no; "Bố Ðiền bỏ nhà đi"; mẹ đi gồng thuê gánh mướn; những đứa con lớn đi ở bế em, đi ở chăn trâu, đi xin hoa chuối đội đi chợ xa bán "để kiếm vài xu ăn cho khỏi chết".

Một gia đình nông dân bán hết đất để đổi lấy một suất công chức, và mất trắng vì một lá khám sức khỏe. Bi kịch của Điền không bắt đầu ở chỗ anh ta không viết được — nó bắt đầu từ mấy sào ruộng đã bán.

Và chi tiết khép mạch ấy lại: vợ Điền "là một con nhà khá giả, lấy Ðiền vì Ðiền là người có học". Thị cũng đã mua đúng món hàng ấy, cũng bằng giá cao, và cũng lỗ.

Truyện mở bằng gần một trang về bốn cái ghế mây, và đây là chỗ lộ ra bản chất của chúng: đó là tiền lương bị quỵt, trả bằng đồ cũ.

Làm phép tính đi. Lương dạy học hai chục bạc một tháng, ông hiệu trưởng "còn chịu của Ðiền nửa tháng lương" — mười đồng — chưa kể tiền học tháng cuối cũng chưa thu được. Trả thay bằng bốn cái ghế mà chính ông định giá bảy hào một cái, tức hai đồng tám.

Hụt trên bảy đồng, mà người bị hụt phải "cố giữ, cái mặt mới không xị xuống", rồi còn thấy ái ngại cho người quỵt mình: "Có lẽ tủi lòng ông hiệu trưởng." Chưa hết — anh ta còn bỏ thêm tiền túi để chở số ghế ấy về: đi tàu thủy thay tàu hỏa cho rộng chỗ xếp ghế, tính ra "tiêu quá đằng kia hai hào". Trả tiền cước để nhận phần lương mình bị thiếu.

Nam Cao không dùng một chữ nào tố cáo. Ông chỉ để hai con số nằm cách nhau vài dòng, và để người bị thiệt tự đi lo cho cảm xúc của người gây thiệt. Đó là kiểu bóc lột không có kẻ ác: cả hai đều nghèo, "chỗ bạn nghèo với nhau", và cái nghèo tự thu xếp lấy sự bất công của nó.

Cả nền kinh tế của gia đình này gói trong một câu, và cách chấm câu chính là nội dung: bốn khoản, ngăn bằng dấu ba chấm, như người ta đếm trên đầu ngón tay và đuối dần.

Thang bậc rất chính xác. Tiền nhà là chỗ ở. Tiền giặt là còn giữ được vẻ ngoài của người có học — nhà này nghèo nhưng vẫn thuê giặt. Tiền thuốc vì "đứa con nào cũng nhiều đẹn, nhiều sài... quanh năm uống thuốc". Và tiền nước mắm — khoản rẻ nhất trong bếp một gia đình Việt, thứ mà phải nợ đến nó thì đã chạm đáy.

Đặt cạnh những con số khác trong truyện thì thành một bậc thang tàn nhẫn: mấy hào thịt quay không mua nổi; ba nghìn đồng bản quyền của Quyền; và giải Nobel mà Hộ tự hứa. Hộ sống ở khoảng giữa hai đầu ấy, và chỉ chịu đo mình bằng cái đầu trên.

Số học của người cùng đường — động cơ kinh tế của cái chết được nói rõ từ giữa truyện: ba mươi đồng gửi lại làm ma, ba sào vườn giữ nguyên văn tự. Lão Hạc chết để bảo toàn một bảng cân đối kế toán mà bên "có" là danh dự và tương lai thằng con, bên "nợ" là mạng sống của chính mình. Cùng mạch với chủ đề tiền công và giá người trong các phóng sự Vũ Trọng Phụng cùng thời.

Đây là chỗ văn bản tự phản bác thuyết thẩm mỹ của Suzanne: câu trả lời thật cho “tại sao già, xấu vẫn đắt chồng” không nằm ở quan niệm cái đẹp mà ở kinh tế. Tiêu chí của lính lê dương là công dụng — người vợ kiêm đầy tớ, quản gia, rẻ và tin được hơn thuê người ở; về phía các me, ông chồng là “cái tủ bạc”. Kết cấu đoạn văn là chủ ý nghệ thuật: để lý thuyết sang trọng kiểu Pháp sụp đổ trước thực tế thuộc địa.