Bây giờ tiêu một xu cũng là tiêu vào tiền của cháu.
Số học của người cùng đường — động cơ kinh tế của cái chết được nói rõ từ giữa truyện: ba mươi đồng gửi lại làm ma, ba sào vườn giữ nguyên văn tự. Lão Hạc chết để bảo toàn một bảng cân đối kế toán mà bên "có" là danh dự và tương lai thằng con, bên "nợ" là mạng sống của chính mình. Cùng mạch với chủ đề tiền công và giá người trong các phóng sự Vũ Trọng Phụng cùng thời.
Người phu xe biết hết mọi sự độc ác của loài người hơn là một nhà học giả, người bồi săm biết hết mọi sự dâm đãng của loài người hơn là một nhà giải phẫu học.
Câu này đặt nền cho lập luận về Rousseau ngay phía sau: tri thức về con người không đến từ sách vở hay bằng cấp mà từ vị trí xã hội thấp nhất, nơi người ta buộc phải chứng kiến sự thật trần trụi. VTP xây một bậc thang so sánh — phu xe hơn học giả, bồi săm hơn nhà giải phẫu học, kẻ đi ở hơn nhà văn tả chân — để rồi kết luận rằng chính con đường ấy đã tạo ra một Rousseau.
chị ấy mới đẻ con so, xưa nay lại không phải chân lấm tay bùn bao giờ
Chi tiết "mới đẻ con so" không hề ngẫu nhiên mà là điều kiện của món hàng: một người đàn bà chỉ bán được làm vú em khi vừa sinh, vì thứ được mua chính là dòng sữa chứ không phải sức lao động. Xuất thân "vợ một ông phó lý", chưa từng lam lũ, cũng được định giá như một phẩm cấp nông sản, giúp chị được xếp vào "hạng nhất". Tầng chức dịch làng xã tưởng có máu mặt nay sụp xuống chợ người, và vốn liếng cuối cùng họ còn mang theo được chỉ là dấu vết của một đời sống không lam lũ.
Mợ ký nó nhà tôi còn mệt lắm, u có người nào ngay bây giờ không?
Câu nói vô tình này mở ra tấm gương soi giai cấp tàn nhẫn nhất của cảnh: hai người đàn bà cùng vừa sinh con cùng một lúc, nhưng một người vì thế được nằm nghỉ dưỡng sức, còn người kia vì thế mà trở thành món hàng đứng bán ở góc phố. Dòng sữa của người nghèo chảy sang nuôi con nhà giàu với giá ba đồng một tháng, trong khi đứa con ruột của chính người vú phải uống nước cháo ở quê. Đây là hình thức tận thu triệt để nhất trong cả thiên phóng sự — không còn là bán sức cơ bắp mà là bán chính chức năng làm mẹ.
tôi dùng đến mấy điệu hát chèo là lối thịnh hành vùng quê
Trước khi hát, người kể tính toán như một phép xã hội học: Nam Ai hay Văn Thiên Tường (ca Huế, nhạc tài tử) thì sang nhưng lạc lõng với khán giả là dân quê châu thổ Bắc Bộ, nên phải chọn chèo. Một câu văn ngắn lộ ra cả bản đồ âm nhạc được phân theo vùng miền và giai cấp — tiếng hát ở đây không tự nhiên mà là một công cụ chiếm lòng tin được cân nhắc kỹ.
Rồi các bạn hữu tôi. anh nào cũng gập đôi người lại mà cười như xem phim Charlot.
Cái làm đám bạn "tử tế" cười gập đôi người là màn phỏng vấn một thằng nhỏ nhà quê trả lời cụt lủn về gia đình đã mất — một tiểu sử đại tang nén trong từng tiếng một. Họ cười đúng kiểu khán giả xem Charlot (Charlie Chaplin, cùng năm ra Modern Times với thiên phóng sự này): cười điệu bộ của kẻ khốn cùng mà không thấy cái khốn cùng bên dưới. Chỗ hiểm là gã Charlot cũng chính là một thằng lang thang đói rách — điện ảnh biến cái đói của gã thành trò cười bán vé cho người no, và phòng khách Hà Nội đang làm y hệt thế với một con người thật. Ngay sau câu cười này, tác giả cho rơi thẳng xuống bản liệt kê những cái chết và tội ác — nhịp "cười rồi lạnh gáy" bắt người đọc xấu hổ vì vừa cười.
Tôi đã có thể bịa những chuyện mà các ngài có thể tin là thật hoặc tôi nói những chuyện thật mà các ngài cứ tưởng là bịa.
Câu văn vạch trần cơ chế tin cậy theo giai cấp: độ tin của một câu chuyện nằm ở bộ quần áo của người kể, không nằm ở nội dung câu chuyện — sự thật, giống mọi thứ khác trong xã hội cơm thầy cơm cô, cũng được định giá theo bề ngoài. Nó đi trước mọi tranh cãi hậu thế về việc phóng sự Vũ Trọng Phụng thực hư đến đâu, đồng thời trả đòn trước cho cuộc bút chiến "dâm hay không dâm": độc giả tưởng là bịa chỉ vì họ chưa từng phải sống cái phần sự thật ấy.
Theo lời mụ làm nghề đưa người ở, tôi đã ra góc phố Amiral Courbet từ 7 giờ.
Góc phố Amiral Courbet ở đây là một "chợ người" thật sự — chương mang tên "Muốn bán mười sáu người", nơi kẻ ở tụm năm tụm ba chờ được mụ đưa người "điểm binh" như hàng hóa. Chi tiết này không chỉ tả cảnh, nó còn là bằng chứng cho lớp giai cấp đứng sau cuộc bút chiến "dâm hay không dâm": nhóm Ngày Nay phần lớn xuất thân khá giả, Tây học trọn vẹn, còn VTP là đứa trẻ mồ côi từng phải đứng ở đúng những góc phố như thế này để có miếng ăn. Khi Nhất Chi Mai chê văn ông "đen", cái đen ấy chính là cái ông đã đứng giữa, không phải thứ ông tưởng tượng qua cặp kính.
tôi đã hiểu cái tâm lý của những chị nhà thổ bòn xu của khách làng chơi để có tiền dúi cho nhân tình!
Đây là câu kết sâu nhất của đoạn văn: người bán thân cho khách lại mua — bằng chính tiền bòn được — chút tình với người mình thật lòng thích, dòng tiền và dòng ham muốn chảy ngược chiều nhau. Cái Đũi khoét từng xu nhà chủ, tống tiền cậu bé, rồi móc tiền bao nhân tình thất nghiệp: đó là mảnh nhân tính cuối cùng sót lại trong một con người đã bị thị trường hóa toàn phần, và cũng là "giáo trình cô đầu" nó sắp bước vào. Loại chi tiết trần trụi này chính là thứ VTP bảo vệ khi tuyên bố "tiểu thuyết là sự thực ở đời", đáp trả cáo buộc "dâm uế" từ báo Ngày Nay.