như là khi còn ở nhà với mẹ cha, chúng rủ nhau đi xem chèo vậy
Câu trả lời sâu nhất cho câu hỏi "chèo được xướng lên như thế nào": đám trẻ gọi nhau dậy xem hát, hai con sen ôm cổ nhau đứng xem y như ở đình làng. Chỉ cần một giọng hát đúng điệu là cả cái làng đã mất hiện về nguyên vẹn giữa xó sân bẩn thỉu của một hàng cơm thành phố — nghệ thuật ở đây là món duy nhất được cho không trong cả thiên phóng sự đầy cảnh khốn cùng.
Chỉ có thế, cả bọn "khán giả" ấy cũng đủ bị tôi thôi miên.
Hiệu quả của giáo đầu vở Trương Viên là tức thì: thằng bé ho lao hết ho, bà lão ngây người như tượng sống. Nhưng sự mỉa mai được cài sẵn trong chính lời chèo — ca ngợi cảnh "trăm họ nơi nơi no đủ" và giấc mơ đổi đời bằng đức hạnh — hát cho những con người mà hai lối đổi đời thực sự duy nhất chỉ là dục tình và hình phạt.
tôi dùng đến mấy điệu hát chèo là lối thịnh hành vùng quê
Trước khi hát, người kể tính toán như một phép xã hội học: Nam Ai hay Văn Thiên Tường (ca Huế, nhạc tài tử) thì sang nhưng lạc lõng với khán giả là dân quê châu thổ Bắc Bộ, nên phải chọn chèo. Một câu văn ngắn lộ ra cả bản đồ âm nhạc được phân theo vùng miền và giai cấp — tiếng hát ở đây không tự nhiên mà là một công cụ chiếm lòng tin được cân nhắc kỹ.
Một thằng hát vang lên cho cả bọn nói bông nói đùa nhau khỏi buồn ngủ.
Đây là hình thức nguyên thủy nhất của tiếng hát trong giới cơm thầy cơm cô: hát lao động, không để hay mà để thức. Không một lời hát nào được ghi lại, vì ở cảnh này tiếng hát chỉ là công cụ chống buồn ngủ, ngang hàng với chén nước chè — chưa phải nghệ thuật, chỉ là phương tiện sinh tồn giữa đêm làm việc thâu canh.