Sáu chữ, và chúng đặt máu ngang hàng với thơ.

Trút linh hồn là một trong những bài cuối của Hàn Mặc Tử. Câu mở đầu ghép hai thứ vào cùng một mệnh đề, cùng một động từ khô — như thể thơ và máu là cùng một chất lỏng trong một cơ thể.

Đây là đặc trưng khiến thơ Hàn Mặc Tử khác hẳn mọi nhà Thơ mới cùng thời: ở ông, sáng tác là một hoạt động sinh lý. Máu, hồn, xác thịt, đau đớn xuất hiện dày đặc — xem các nhan đề trong tuyển này: Rướm máu, Anh điên, Hồn là ai, Những giọt lệ, Trút linh hồn.

Nguyên nhân thì cụ thể: bệnh phong, những năm cuối trong trại cách ly Quy Hòa, cơ thể mục dần trong khi đầu óc vẫn nguyên vẹn.

Đặt cạnh Đời thừa của Nam Cao thì thấy hai kiểu bi kịch nghề viết. Hộ có sức khỏe nhưng không có thời gian — bị cơm áo ăn hết ngày tháng, phải viết vội để lấy tiền. Hàn Mặc Tử có thời gian nhưng không có cơ thể.

Và cả hai đều viết ra được điều đó. Hộ vò nát sách của mình; Hàn Mặc Tử ghi lại chính lúc mực và máu cùng cạn.

Bảy chữ, bốn lần chữ "người" — và đó là toàn bộ quan hệ sản xuất của nghề văn thời ấy.

Giấy của người khác. Mực của người khác. Thuê người khác in. Câu sau còn thêm: "Mướn cửa hàng người bán phường phố."

Nhà văn chỉ sở hữu đúng một thứ, và ông nói ra ở câu trên: "Vốn liếng còn một bụng văn đó."

Đây là chỗ đáng đối chiếu với Đời thừa của Nam Cao. Hộ cũng chỉ có "một bụng văn", và cũng bị thị trường ép: "Hắn phải cho in nhiều cuốn văn viết vội vàng." Nhưng Nam Cao thêm một tầng mà Tản Đà không có — sự tự khinh: "Nhưng sự cẩu thả trong văn chương thì thật là đê tiện."

Tản Đà than nghèo; Nam Cao than nhục. Khoảng cách hai mươi năm giữa hai lời than là khoảng cách của một nghề đã kịp có tiêu chuẩn để tự xấu hổ.

Và một chi tiết đáng nhớ về hoàn cảnh: Tản Đà mở An Nam tạp chí nhiều lần, mỗi lần đều sập vì thiếu tiền. Ông chết năm 1939 trong cảnh nghèo, cùng năm Lều chõng bắt đầu đăng báo.

Tản Đà đọc danh mục tác phẩm của chính mình cho Trời nghe — và đó là một hành vi tiếp thị.

Danh sách đầy đủ trong bài: Khối tình (hai quyển văn thuyết lý), Khối tình con (hai quyển văn chơi), Thần tiền, Giấc mộng (tiểu thuyết), Đài gương, Lên sáu (văn vị đời), Đàn bà Tàu (dịch), Lên tám — "nay là mười".

Ông đếm đầu sách. Ông khoe "văn con còn bán được". Rồi hỏi ngược: "Chửa biết con in ra mấy mươi?"

Đây là chỗ Hầu trời trở nên hiện đại một cách bất ngờ. Giữa một bài thơ về thiên đình, tác giả quảng cáo sách của mình bằng tên thật và số lượng thật — tất cả đều là sách có thật, in thật.

Và ông tự xưng danh cũng bằng tên thật: "Con tên Khắc Hiếu họ là Nguyễn", "Quê ở Á châu về Địa cầu", "Sông Đà núi Tản nước Nam Việt." (ba dòng)

Nguyễn Khắc Hiếu là tên thật; bút danh Tản Đà ghép từ núi Tản Viên và sông Đà — quê Sơn Tây. Cách xưng tên từ lớn đến nhỏ (châu → địa cầu → sông núi → nước) là lối nói của người biết mình đang đứng trước một thẩm quyền vũ trụ, nhưng vẫn không quên ghi rõ địa chỉ.

Chi tiết hay nhất bài Hầu trời, và là một ẩn dụ kinh tế hoàn chỉnh.

Sau khi nghe đọc văn, các vị tiên "ao ước tranh nhau dặn" câu này: gánh văn lên trời mà bán.

Nghĩa đen của nó rất chua: ở hạ giới không ai mua, phải mang lên chợ Trời. Và chữ "gánh" mới đắt — văn chương ở đây không phải sự nghiệp thiêng liêng mà là hàng hóa gánh ra chợ, như gánh rau gánh khoai.

Cả bài thơ vận hành theo logic ấy. Trời khen văn hay ("Nhời văn chuốt đẹp như sao băng!"), các tiên tranh nhau đòi mua — tức là Tản Đà phải dựng cả một thiên đình mới tìm được người thẩm định và người tiêu thụ xứng đáng cho tác phẩm của mình.

Đó là bi kịch của người viết trong một xã hội chưa có công chúng đọc.

Và đây cũng là chỗ Hầu trời khác mọi bài thơ tiên cảnh truyền thống. Người xưa lên tiên để thoát tục. Tản Đà lên trời để tìm thị trường.

Câu nổi tiếng nhất về nghề văn Việt Nam đầu thế kỷ — và nó nằm trong một bài thơ kể chuyện lên trời.

Cả đoạn là bản kê chi phí xuất bản, đọc như sổ sách:

Giấy người mực người thuê người in Mướn cửa hàng người bán phường phố. Văn chương hạ giới rẻ như bèo Kiếm được đồng lãi thực rất khó. Kiếm được thời ít tiêu thời nhiều Làm mãi quanh năm chẳng đủ tiêu.

Giấy, mực, công in, tiền thuê cửa hàng — nhà văn không sở hữu một khâu nào trong dây chuyền. Tản Đà là một trong những người đầu tiên ở Việt Nam sống bằng nghề viết, và ông là người đầu tiên viết ra rằng nghề ấy không nuôi nổi mình.

Đây là mắt xích còn thiếu của tủ sách này. Nam Cao viết Đời thừa (1943) và Trăng sáng (1942) về đúng bi kịch ấy — nhưng bằng văn xuôi, hai mươi năm sau, khi thị trường sách đã lớn hơn nhiều.

Đối chiếu: Hộ trong Đời thừa "Hắn phải cho in nhiều cuốn văn viết vội vàng.", "Hắn phải viết những bài báo để người ta đọc rồi quên ngay sau lúc đọc.". Điền trong Trăng sáng: "Nhưng viết luôn mấy năm trời, Ðiền chẳng kiếm được đồng nào.".

Tản Đà nói điều ấy trước, và nói với Trời.

Một nhà văn phải canh chừng trước khi bước vào hiệu thịt quay, vì sợ "Một người quen có thể đi qua, và nếu họ bắt gặp hắn đang cố nhét một gói thịt vào túi áo!"

Đọc kỹ thì cái xấu hổ ở đây rất lạ. Hắn không xấu hổ vì nghèo — hắn xấu hổ vì bị bắt gặp đang làm một người cha. Mua đồ ăn mang về cho con là hành vi thuộc về thế giới cơm áo, cái thế giới mà tư cách "thi sĩ" của hắn phải đứng ngoài. Ngay sau đó, khi Trung và Mão xuất hiện, hắn nói đúng thứ ngôn ngữ đó: "Thi sĩ là người giữ được mình trẻ mãi và đến muôn năm cũng vẫn còn trinh bạch."

Hắn không nói với bạn rằng mình đang mua thịt cho con. Hắn nói "tôi có việc phải về, thế thôi". Và rồi hắn không về. Cái gói thịt bị bỏ rơi trước hết vì nó không kể ra được — nó không hợp với cái tên hắn muốn mang.

Nam Cao chuyển một vấn đề tay nghề thành một vấn đề đạo đức, và ông làm điều đó bằng đúng một chữ: bất lương. Không phải kém, không phải dở — mà là một tội.

Câu tiếp tăng thêm một bậc: "Nhưng sự cẩu thả trong văn chương thì thật là đê tiện." Thang bậc rất rõ: cẩu thả ở nghề nào cũng là bất lương; ở nghề viết thì xuống hẳn đê tiện. Lý do ngầm bên dưới là điều Hộ nói ở tiệm rượu — nếu văn chương có nhiệm vụ "làm cho người gần người hơn" thì viết ẩu không chỉ là làm hỏng một món hàng, mà là phản bội đúng cái việc mình nhận làm.

Và người phát biểu định luật ấy đang tự xử chính mình: hắn "phải cho in nhiều cuốn văn viết vội vàng", để rồi mỗi lần đọc lại "nghiến răng vò nát sách". Đây là một trong những đoạn hiếm hoi trong văn học Việt Nam mà một nhà văn viết ra bản án dành cho chính nghề của mình.

Tuyên ngôn nghệ thuật nổi tiếng nhất của Nam Cao, và ông đặt nó vào một chỗ tàn nhẫn hết mức.

Cả đoạn — "Một tác phẩm thật giá trị, phải vượt lên bên trên tất cả các bờ cõi và giới hạn... Nó ca tụng lòng thương, tình bác ái , sự công bình... Nó làm cho người gần người hơn." — được nói bởi một người đang say, ở tiệm rượu, sau khi "giộng một cái vỏ chai bia xuống mặt bàn", trong lúc vợ con ở nhà nhịn đói chờ gói thịt hắn đã hứa và đã quên.

Nam Cao không hề mỉa mai nội dung. Câu ấy đúng, và ông tin nó. Cái ông làm là đặt câu đúng cạnh người nói nó để lộ ra một sự thật khó chịu hơn: hiểu thấu điều thiện và làm được điều thiện là hai năng lực tách rời nhau, và nghề văn không tự động bắc cầu giữa hai bên. Người vừa nói "làm cho người gần người hơn" cách vợ mình một cuốc tàu điện, và không về.

Nghĩa thứ hai của "tên người" trong truyện này: tên ký — cái tên như một món hàng có giá trên thị trường sách.

Hộ mang ba cái tên trong ba hệ khác nhau. 護, cha mẹ đặt, nghĩa là che chở. "Hắn", chữ người kể chuyện dùng. Và cái tên ký dưới những bài báo "để người ta đọc rồi quên ngay sau lúc đọc".

Cái tên thứ ba là chỗ duy nhất trong truyện Hộ còn quyền định đoạt — hắn có thể không ký. Hắn vẫn ký. Rồi đọc lại, đỏ mặt, vò nát sách. Nhan đề Đời thừa rơi đúng vào đấy: người thừa không phải người không có tên, mà là người mang một cái tên mình không muốn nhận.