Nam Cao chuyển một vấn đề tay nghề thành một vấn đề đạo đức, và ông làm điều đó bằng đúng một chữ: bất lương. Không phải kém, không phải dở — mà là một tội.

Câu tiếp tăng thêm một bậc: "Nhưng sự cẩu thả trong văn chương thì thật là đê tiện." Thang bậc rất rõ: cẩu thả ở nghề nào cũng là bất lương; ở nghề viết thì xuống hẳn đê tiện. Lý do ngầm bên dưới là điều Hộ nói ở tiệm rượu — nếu văn chương có nhiệm vụ "làm cho người gần người hơn" thì viết ẩu không chỉ là làm hỏng một món hàng, mà là phản bội đúng cái việc mình nhận làm.

Và người phát biểu định luật ấy đang tự xử chính mình: hắn "phải cho in nhiều cuốn văn viết vội vàng", để rồi mỗi lần đọc lại "nghiến răng vò nát sách". Đây là một trong những đoạn hiếm hoi trong văn học Việt Nam mà một nhà văn viết ra bản án dành cho chính nghề của mình.

Câu được trích nhiều nhất của truyện, và gần như luôn bị trích rời khỏi chỗ đứng của nó.

Nó là lời bác bỏ một câu khác, xuất hiện chỉ vài dòng trước: "Và hắn nghĩ đến câu nói hùng hồn của một nhà triết học kia: "Phải biết ác, biết tàn nhẫn để sống cho mạnh mẽ"." (Nam Cao không nêu tên; người đọc sau này thường quy về Nietzsche.) Hộ đang cân nhắc rất nghiêm túc việc bỏ vợ con để cứu lấy sự nghiệp — "Hắn bỏ liều, hắn ruồng rẫy chúng, hắn hy sinh như người ta vẫn nói ư?" — rồi tự trả lời bằng định nghĩa lại chữ mạnh.

Chỗ đắt: đây là suy nghĩ thầm, không phải tuyên ngôn nói ra miệng. Hộ nghĩ đúng, một mình, trong đầu. Rồi tối hôm ấy hắn uống rượu, về nhà đánh vợ và đuổi cả mấy mẹ con ra khỏi cửa. Nam Cao dựng cả truyện quanh khoảng cách giữa một người biết điều thiện là gì và một người làm được điều thiện — và ông không cho nhân vật nào đứng ngoài khoảng cách đó.

Câu này giải thích vì sao "cố tìm mà hiểu" gần như bất khả: ai cũng đang đau cái chân của mình — vợ ông giáo đau cái nghèo, lão Hạc đau thằng con, và chính ông giáo đau năm quyển sách. Ghép với tuyên ngôn "cố tìm mà hiểu" ở ngay trước nó, ta có cái bẫy kép làm nên chiều sâu của truyện: sự thấu hiểu là bổn phận, nhưng nỗi khổ riêng của mỗi người luôn kéo họ về phía tàn nhẫn.

Tuyên ngôn đạo đức học của cả văn nghiệp Nam Cao. Nhưng cái sâu của truyện là: lý thuyết "cố tìm mà hiểu" được phát biểu bởi người mà toàn bộ hành trạng trong truyện chứng minh anh ta liên tục không làm được — dửng dưng ở đầu truyện, tin ngay lời thằng ăn trộm ở cuối truyện. Nam Cao không cho nhân vật nào đứng ngoài định luật của chính mình.