Không! Cuộc đời chưa hẳn đã đáng buồn, hay vẫn đáng buồn nhưng lại đáng buồn theo một nghĩa khác.
Cú phủ định kép nổi tiếng nhất truyện, đặt trong kết cấu là lời tự sửa sai lần thứ ba của người kể chuyện — lần duy nhất anh ta sửa kịp, nhưng cũng đã muộn: lão Hạc đang chết. "Nghĩa khác" ấy là: cái đáng buồn không phải vì người lương thiện cũng hóa liều, mà vì người lương thiện chỉ còn đúng một cách để giữ sự lương thiện — chết.
Cuộc đời quả thật cứ một ngày một thêm đáng buồn...
Lần đọc sai trầm trọng nhất: ông giáo sụp đổ niềm tin vào lão Hạc dựa trên lời chứng của Binh Tư — thằng ăn trộm "vốn không ưa lão Hạc bởi vì lão lương thiện quá", tức nhân chứng có động cơ hạ bệ sự lương thiện. Người từng giảng đừng vội thấy kẻ khác "bần tiện, xấu xa, bỉ ổi" đã tin ngay phiên bản bỉ ổi nhất về người hàng xóm đáng kính nhất của mình.
nếu ta không cố tìm mà hiểu họ, thì ta chỉ thấy họ gàn dở, ngu ngốc, bần tiện, xấu xa, bỉ ổi... toàn những cớ để cho ta tàn nhẫn
Tuyên ngôn đạo đức học của cả văn nghiệp Nam Cao. Nhưng cái sâu của truyện là: lý thuyết "cố tìm mà hiểu" được phát biểu bởi người mà toàn bộ hành trạng trong truyện chứng minh anh ta liên tục không làm được — dửng dưng ở đầu truyện, tin ngay lời thằng ăn trộm ở cuối truyện. Nam Cao không cho nhân vật nào đứng ngoài định luật của chính mình.
nhìn lão, nhìn để làm ra vẻ chú ý đến câu nói của lão đó thôi. Thật ra thì trong lòng tôi rất dửng dưng.
Lần đọc sai thứ nhất của ông giáo, tự thú ngay trang đầu: sự lắng nghe chỉ là màn kịch xã giao ("làm ra vẻ chú ý"). Câu tiếp theo — "Làm quái gì một con chó" — là giọng của thứ bậc: chuyện của lão nông không đáng bận tâm của người có chữ. Cả truyện là quá trình người kể chuyện phải trả giá cho sự dửng dưng mở đầu này, qua điệp khúc "bây giờ thì tôi hiểu" — hiểu muộn.
ít ra cũng có năm nghìn gái sống về nghề mại dâm
Lục xì không mở đầu bằng cảnh nhà lục xì mà bằng một trích dẫn: lời viên Đốc lý H. Virgitti trả lời phỏng vấn báo La Patrie Annamite — tờ báo tiếng Pháp thân chính quyền, viết cho độc giả thượng lưu. VTP nhấc nguyên khối lời nói "an toàn" ấy ra khỏi sân nhà của nó, đặt vào trang đầu thiên phóng sự tiếng Việt cho độc giả bản xứ. Trong khung mới này, từng chữ của viên quan cai trị tự trở thành bằng chứng chống lại chính ông ta — không cần bịa lời cho kẻ quyền thế, chỉ cần trích dẫn đúng chỗ.
Tôi đã có thể bịa những chuyện mà các ngài có thể tin là thật hoặc tôi nói những chuyện thật mà các ngài cứ tưởng là bịa.
Câu văn vạch trần cơ chế tin cậy theo giai cấp: độ tin của một câu chuyện nằm ở bộ quần áo của người kể, không nằm ở nội dung câu chuyện — sự thật, giống mọi thứ khác trong xã hội cơm thầy cơm cô, cũng được định giá theo bề ngoài. Nó đi trước mọi tranh cãi hậu thế về việc phóng sự Vũ Trọng Phụng thực hư đến đâu, đồng thời trả đòn trước cho cuộc bút chiến "dâm hay không dâm": độc giả tưởng là bịa chỉ vì họ chưa từng phải sống cái phần sự thật ấy.