Người đàn bà này không có tên trong suốt truyện. Từ đầu đến cuối chỉ là "vợ Ðiền" và "thị".

Đáng để đặt cạnh Đời thừa viết một năm sau: ở đó người vợ tên Từ, và được gọi bằng tên 135 lần, không một lần bị gọi là "thị". Ở đây thì ngược hẳn. Cái nhìn của truyện là cái nhìn của Điền, và trong cái nhìn ấy vợ anh ta chưa bao giờ là một con người có tên — chỉ là một chức năng: người lo cơm áo, người gắt gỏng, người làm hỏng thơ.

Nhưng văn bản vẫn lặng lẽ kê ra hồ sơ của thị: dệt vải suốt ngày, đi đòi nợ, nuôi hai con mọn, "nhịn ăn để chồng ăn", "bán đến cả yếm, áo để lo thuốc thang cho chồng", và trả cả "năm xu húi cái đầu" cho chồng. Người chồng có học kết luận rằng thị "chỉ là một kẻ tục tằn", "chẳng đáng cho Ðiền yêu quý". Nam Cao không cãi lại câu ấy một chữ nào. Ông chỉ để danh sách việc làm nằm nguyên đó, vài dòng phía trên.

Đếm thử trong văn bản thì ra một bất đối xứng rất rõ. Từ được gọi bằng tên 135 lần, và không một lần nào bị gọi là "thị" hay "nàng" — ba chữ "nàng" duy nhất trong truyện đều nằm trong câu đùa của hai người bạn ("nàng thơ", "chẳng theo nàng nào cả"). Còn Hộ chỉ được gọi tên 42 lần, trong khi "hắn"/"Hắn" xuất hiện 160 lần: gần bốn trên một.

Người vợ giữ được tên mình suốt truyện. Người chồng bị chính người kể chuyện hòa tan dần thành một đại từ. Và đây là câu Hộ tự nhìn thấy điều đó xảy ra ở tầng cuối cùng còn lại — tên ký trên báo, mờ dần sau "một vài tên ký mới".

Mất tên là hình phạt trung tâm của truyện. Nó diễn ra ba lần cùng lúc: trong gia đình (kẻ che chở hóa kẻ đánh vợ), trong nghề (tên ký mờ đi sau tên người khác), và ngay trong câu văn kể về hắn.

Người phản biện tự nộp mình trước khi buộc tội. Độ thừa nhận anh từng đứng đúng chỗ Hoàng đang đứng — thất vọng, và nghi ngờ chính cái khẩu hiệu "sức mạnh quần chúng".

Đó là thế đứng làm nên sức thuyết phục của cả truyện: Đôi mắt không phải trận đấu giữa người trong sạch và kẻ hư hỏng, mà giữa hai người xuất phát từ cùng một định kiến, khác nhau ở chỗ một người chịu đi mà xem. Không có lời tự thú này, tác phẩm sụp thành lời răn.

(Chữ "dã" là lỗi gõ của bản Wikisource, đúng là "đã".)

Câu mở đầu này là bằng chứng cho một cách nhìn "từ bên trong" mà Vũ Trọng Phụng không có: người kể chuyện biết cả làng nghĩ gì trong bụng, không chỉ tả hành vi bên ngoài. So với lát cắt xã hội học của VTP (đếm được, phỏng vấn được), đây là thao tác tâm lý học — nghe được cả một cộng đồng đang tự biện minh trong im lặng. Nam Cao viết được vì làng Vũ Đại chính là làng Đại Hoàng của ông.

Cụm "cái tính chơi" tự nó đã là một trò chơi chữ: VTP mời độc giả cùng "làm tính" như một trò tiêu khiển, trong khi phép tính ấy sắp phơi ra một sự thật tàn nhẫn về thân phận thuộc địa. Giọng đùa cợt, thân mật ("Nào!") là vỏ bọc cho một lập luận thống kê nghiêm túc — kỹ thuật quen thuộc của VTP: nói chuyện nặng bằng giọng nhẹ.

Lục xì không mở đầu bằng cảnh nhà lục xì mà bằng một trích dẫn: lời viên Đốc lý H. Virgitti trả lời phỏng vấn báo La Patrie Annamite — tờ báo tiếng Pháp thân chính quyền, viết cho độc giả thượng lưu. VTP nhấc nguyên khối lời nói "an toàn" ấy ra khỏi sân nhà của nó, đặt vào trang đầu thiên phóng sự tiếng Việt cho độc giả bản xứ. Trong khung mới này, từng chữ của viên quan cai trị tự trở thành bằng chứng chống lại chính ông ta — không cần bịa lời cho kẻ quyền thế, chỉ cần trích dẫn đúng chỗ.

Cú phủ định kép nổi tiếng nhất truyện, đặt trong kết cấu là lời tự sửa sai lần thứ ba của người kể chuyện — lần duy nhất anh ta sửa kịp, nhưng cũng đã muộn: lão Hạc đang chết. "Nghĩa khác" ấy là: cái đáng buồn không phải vì người lương thiện cũng hóa liều, mà vì người lương thiện chỉ còn đúng một cách để giữ sự lương thiện — chết.

Lần đọc sai trầm trọng nhất: ông giáo sụp đổ niềm tin vào lão Hạc dựa trên lời chứng của Binh Tư — thằng ăn trộm "vốn không ưa lão Hạc bởi vì lão lương thiện quá", tức nhân chứng có động cơ hạ bệ sự lương thiện. Người từng giảng đừng vội thấy kẻ khác "bần tiện, xấu xa, bỉ ổi" đã tin ngay phiên bản bỉ ổi nhất về người hàng xóm đáng kính nhất của mình.

Tuyên ngôn đạo đức học của cả văn nghiệp Nam Cao. Nhưng cái sâu của truyện là: lý thuyết "cố tìm mà hiểu" được phát biểu bởi người mà toàn bộ hành trạng trong truyện chứng minh anh ta liên tục không làm được — dửng dưng ở đầu truyện, tin ngay lời thằng ăn trộm ở cuối truyện. Nam Cao không cho nhân vật nào đứng ngoài định luật của chính mình.

Lần đọc sai thứ nhất của ông giáo, tự thú ngay trang đầu: sự lắng nghe chỉ là màn kịch xã giao ("làm ra vẻ chú ý"). Câu tiếp theo — "Làm quái gì một con chó" — là giọng của thứ bậc: chuyện của lão nông không đáng bận tâm của người có chữ. Cả truyện là quá trình người kể chuyện phải trả giá cho sự dửng dưng mở đầu này, qua điệp khúc "bây giờ thì tôi hiểu" — hiểu muộn.

Câu văn vạch trần cơ chế tin cậy theo giai cấp: độ tin của một câu chuyện nằm ở bộ quần áo của người kể, không nằm ở nội dung câu chuyện — sự thật, giống mọi thứ khác trong xã hội cơm thầy cơm cô, cũng được định giá theo bề ngoài. Nó đi trước mọi tranh cãi hậu thế về việc phóng sự Vũ Trọng Phụng thực hư đến đâu, đồng thời trả đòn trước cho cuộc bút chiến "dâm hay không dâm": độc giả tưởng là bịa chỉ vì họ chưa từng phải sống cái phần sự thật ấy.