Cảnh nổi tiếng nhất của văn học hiện thực Việt Nam, và cái hay nằm ở chỗ ít người để ý: sự thay đổi đại từ.

Theo dõi cách chị Dậu tự xưng trong vòng mươi dòng:

1. "Cháu van ông, nhà cháu vừa mới tỉnh được một lúc, ông tha cho!"
2. "Chồng tôi đau ốm, ông không được phép hành hạ."
3. "Mày trói ngay chồng bà đi, bà cho mày xem!"

Cháu–ông → tôi–ông → bà–mày. Ba bậc, và mỗi bậc là một nấc thang quyền lực bị lật ngược. Bậc một là van xin. Bậc hai là viện dẫn lẽ phải ("không được phép" — chị vẫn còn tin vào luật). Bậc ba là từ bỏ hẳn hệ thống ngôi thứ: chị tự xưng bề trên và gọi kẻ đại diện nhà nước là "mày".

Nam Cao dùng đúng thủ pháp này trong Đời thừa nhưng theo chiều ngược lại — Hộ và Từ xưng "tôi/mình" suốt truyện, chỉ đổi sang "anh/em" đúng một lần ở cảnh cuối. Đại từ nhân xưng tiếng Việt là một dụng cụ đo nhiệt độ, và cả hai nhà văn đều biết dùng nó.

Còn về hành động: người thắng trận là "người đàn bà lực điền", thắng một tên cai lệ "lẻo khoẻo" nghiện thuốc phiện. Sức mạnh thể chất ở đây thuộc về người lao động; kẻ có quyền thì hom hem. Ngô Tất Tố đảo ngược mọi thứ trừ trật tự pháp lý — vì cái đó thì không đảo được.

Chú giải danh xưng. "Bu" là tiếng gọi mẹ ở nông thôn Bắc Bộ, cùng hệ với "thầy – u" trong Tắt đèn. Đặt cạnh Đời thừa, nơi vợ Hộ tự xưng "mợ" với con — danh xưng của gia đình thành thị có học — thì hai cái tên gọi vẽ ra hai địa bàn khác nhau của cùng một tấn bi kịch: Hộ là nhà văn Hà Nội có tàu điện và tiệm bia; Điền là ông giáo trường tư thất nghiệp về quê, ngồi giữa sân đất.

Cùng một người đàn ông có học không nuôi nổi vợ con, đặt ở hai nơi, và tiếng con gọi mẹ đủ để phân biệt.

Còn nội dung câu thì không cần chú giải gì: một đứa bé đau bụng đang van lạy mẹ vì cay mồm. Nó nói "con lạy bu" hai lần trong một câu — đứa trẻ dùng ngôn ngữ của kẻ đi xin, với chính mẹ mình.

Từ tự xưng mợ với con — không phải "mẹ", không phải "u", "bu". Cặp cậu – mợ là danh xưng của gia đình thành thị có học thời ấy; ở nông thôn cùng thời, con gọi bố mẹ là "thầy – u" (mở Tắt đèn của Ngô Tất Tố ra là gặp "thầy em", "thầy nó" khắp nơi).

Đặt cạnh đời sống thật của cái nhà này thì thành mỉa. Cả tháng "Từ ăn và bắt các con ăn kham khổ, thường thường đói nữa", "có khi bữa tối cũng chịu nhịn cơm, ăn cháo"; tiền nhà, tiền giặt, tiền thuốc, tiền nước mắm "còn chịu tất". Nhưng danh xưng thì vẫn giữ nguyên của giới có học.

Chữ "mợ" — chỉ xuất hiện trong đúng một lời nói, ở gần cuối truyện, khi Từ buông chồng đang khóc ra để dỗ con — là thứ cuối cùng gia đình này còn giữ được của cái giai tầng mà Hộ tưởng mình thuộc về.

Suốt cả truyện, Hộ gọi vợ là "mình" và tự xưng "tôi" — kể cả lúc âu yếm nhất ("Này, Từ ạ...", "Mình có hiểu không?"). Từ thì gọi chồng là "mình", tự xưng "em".

Đúng một lần, ở cảnh cuối, Hộ đổi: "Anh... anh... chỉ là... một thằng... khốn nạn!" Và Từ đáp lại bằng chính cặp ấy.

"Tôi/mình" là cặp xưng hô của vợ chồng đã thành nếp — lịch sự, có khoảng cách, hơi lạnh. Nam Cao giữ nó suốt truyện để dành cặp anh/em cho đúng hai câu cuối. Cãi cọ, đe dọa, đánh vợ, đuổi ra khỏi nhà — tất cả diễn ra trong "tôi/mình"; chỉ đến khi người chồng khóc và tự nhận mình khốn nạn thì hai người mới xưng hô như một đôi yêu nhau. Cách gọi nhau ở đây là nhiệt kế của cuộc hôn nhân, và nó chỉ nhích lên một lần.

Hộ tự xưng đệ (弟, em trai) với hai người bạn — lối xưng hô nhà nho, giữa Hà Nội năm 1943. Cả đoạn đối thoại ấy đầy chữ cũ: "nàng thơ", "gót sen", "thi sĩ", "trinh bạch".

Rồi ngay câu tiếp: "Ðệ phải về kẻo hết tàu điện." Và vài dòng sau là "Bản quyền tác giả ba nghìn đồng", "dịch ra tiếng Anh", "ăn giải Nobel", "cốc bia", "tiệm giải khát ở Bờ Hồ".

Thế hệ của Hộ nằm gọn ở chỗ chồng lấn ấy: chữ nghĩa và cách xưng hô còn là của nhà nho, còn đời sống và thước đo thành công thì đã hoàn toàn là của thị trường sách thuộc địa. Cái tên đẹp bố mẹ đặt cho không giúp gì được trong thị trường đó.