Bối cảnh sáng tác — và một dữ kiện nên biết trước khi đọc dòng đầu tiên.

• 1936–37 — đăng nhiều kỳ trên báo Việt nữ, ghi rõ "tiểu thuyết xã hội của Ngô Tất Tố"
• 1939 — NXB Mai Lĩnh (Hà Nội) in thành sách lần đầu, 27 chương
• 1939 — chính quyền thực dân ra lệnh cấm; nhà ông ở Bắc Ninh bị khám xét, ông bị bắt giam ở Hà Nội vài tháng

Sách bị cấm ngay trong năm nó ra đời, và tác giả đi tù vì nó. Đây không phải tiểu thuyết về quá khứ — nó tả cái đang diễn ra, và chính quyền hiểu ngay điều đó.

Thời điểm cũng không ngẫu nhiên. 1936–39 là thời kỳ Mặt trận Bình dân ở Pháp: kiểm duyệt ở thuộc địa nới lỏng, văn học hiện thực bùng nổ. Tắt đèn, Bước đường cùng (Nguyễn Công Hoan), các phóng sự của Vũ Trọng Phụng đều rơi vào cửa sổ ấy — và cửa sổ đóng lại năm 1939 khi Thế chiến nổ ra.

Vũ Trọng Phụng viết lời tựa, gọi nó là "một thiên tiểu thuyết có luận đề xã hội — hoàn toàn phụng sự dân quê, một áng văn có thể gọi là kiệt tác, tùng lai chưa từng thấy".

Và để ý câu mở này: mặt trời chưa lên, người chưa ra đồng, câu chuyện đầu tiên trong sách đã là sưu thuế. Ngô Tất Tố không dẫn dắt. Ông đặt chủ đề vào ngay dòng thứ mười.

Ngay sau câu này, bản Wikisource ghi: "(Bị kiểm duyệt bỏ hồi Pháp thuộc.)"

Trong toàn văn bản có bảy chỗ như vậy. Chúng không rơi ngẫu nhiên. Đây là chỗ Đoàn Bằng đang kể về nội tình quan trường — và câu "Thế cũng chưa thấm" báo hiệu một chuyện còn nặng hơn sắp được kể. Nó bị cắt.

Các chỗ bị cắt khác cũng đứng ngay sau những câu mở đầu tương tự: chuyện thi hỏng, chuyện quan phó chủ khảo, chuyện một ông quan trường "thuê người cô đào ăn bận quần áo đàn ông" mang vào trường.

Điều này đáng ghi lại vì hai lẽ. Một, đây là bằng chứng vật chất cho thấy cuốn sách đã bị kiểm duyệt thật — thứ mà bình thường người đọc không bao giờ nhìn thấy, chỉ đọc bản đã sạch. Hai, nó tạo một trớ trêu gọn gàng: một cuốn tiểu thuyết về chế độ kiểm duyệt chữ viết (phạm húy, khiếm tỵ, chữ nào được viết chữ nào không) lại bị chính quyền thuộc địa kiểm duyệt khi in.

Hai chế độ cách nhau gần một thế kỷ, cùng một thao tác: quyết định chữ nào được phép có mặt trên giấy.

Lỗi của bản Wikisource: đúng phải là Hộ, không phải "Hội" — chính đoạn ấy vài dòng sau gọi lại đúng ("Ðến trước cửa hiệu thịt quay, Hộ dừng lại").

Ghi lại ở đây vì file này nói về tên. Một dấu nặng rơi mất là đủ biến 護 thành 會, và không có gì trong mặt chữ báo cho người đọc biết là sai — chữ quốc ngữ ghi âm chứ không ghi ý. Cũng cái yếu đó, ở chiều ngược lại, là lý do ta không bao giờ đọc ngược ra được chữ Hán của tên Hộ và Từ.

Đáng chú ý là ngay trong cùng một câu, chữ "dùng" ở đây được viết với d trong khi câu tục ngữ trích ngay trước đó viết "zùng" với z — cùng một từ nhưng hai cách viết khác nhau. Đây là dấu vết của lối chính tả cải cách mà Nguyễn Ái Quốc chủ trương (z thay cho d/gi), và sự thiếu nhất quán này hoặc do bản in gốc, hoặc do bản gõ Wikisource (phần lớn trang chưa được hiệu đính lại theo bản scan gốc).