Bài thơ nổi tiếng nhất của Hàn Mặc Tử mở bằng một câu hỏi — và người hỏi không phải tác giả.

Giọng ấy là giọng người khác mời gọi: Sao anh không về chơi thôn Vĩ?. Có giai thoại rằng bài thơ ra đời sau khi Hàn Mặc Tử nhận được một tấm bưu ảnh phong cảnh Huế từ người con gái ông từng thầm yêu — nhưng dù có hay không, cấu trúc bài thơ đã nói rõ: người viết đang ở ngoài, được mời vào một nơi mình không thể đến.

Hàn Mặc Tử (1912–1940) mắc bệnh phong và sống những năm cuối trong cách ly ở trại Quy Hòa. "về chơi thôn Vĩ" (chữ trong câu mở đầu) với ông là điều bất khả — và cả bài thơ vận hành trên khoảng cách ấy.

Ba khổ, ba mức xa dần: - Khổ 1: cảnh rõ nét, gần — nắng hàng cau, vườn xanh như ngọc - Khổ 2: mọi thứ rời ra — "Gió theo lối gió, mây đường mây", và câu hỏi "Có chở trăng về kịp tối nay?" - Khổ 3: tan hẳn — "Áo em trắng quá nhìn không ra...", "Ở đây sương khói mờ nhân ảnh"

Cái đẹp càng lúc càng mờ, đúng theo nhịp người nhìn nó rời xa.

Đây là chỗ tập thơ này khác phần còn lại của tủ sách. Nam Cao, Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng viết về cái khổ xã hội — sưu thuế, lệ làng, đói. Hàn Mặc Tử viết về cái khổ mà không thiết chế nào gây ra và không cải cách nào chữa được.

Câu mở đầu, và nó đặt cuốn sách này vào đúng cực đối lập với phần lớn tủ sách.

Trường Bảo Hộ — Lycée du Protectorat, tức trường Bưởi, ngôi trường Tây học danh giá nhất Bắc Kỳ. Nơi đào tạo tầng lớp trí thức mới bằng chữ Pháp.

Đối chiếu các mở đầu trong tủ sách:

• Lều chõng (1939) mở bằng cả làng đi đắp đường đón ông nghè mới đỗ
• Tắt đèn (1937/39) mở bằng thợ cày bàn chuyện sưu thuế lúc gà gáy
• Nửa chừng xuân (1934) mở bằng tiếng giày, tiếng guốc ở sân trường Tây

Ba thế giới, cùng một xứ, cùng một thập niên.

Khái Hưng là Tự Lực Văn Đoàn — nhóm văn chương chủ trương duy tân, giải phóng cá nhân, chống lễ giáo phong kiến. Đây là tiếng nói mà kho sách này trước nay chưa có: những người đã đi qua cửa Tây học và nhìn xã hội cũ từ bên ngoài.

Nên đọc Nửa chừng xuân không phải để tìm thêm một bản cáo trạng, mà để thấy cùng một chế độ lễ giáo trông thế nào khi kể bởi người có lựa chọn. Chị Dậu không có lựa chọn nào. Mai thì có — và cuốn sách là chuyện những lựa chọn ấy vẫn không đủ.

Cuốn sách này nên đọc thế nào — và vì sao nó đáng nằm cạnh Ngô Tất Tố trong tủ sách.

Việt Nam phong tục (1915) của Phan Kế Bính (1875–1921) là công trình khảo cứu hệ thống đầu tiên bằng quốc ngữ về phong tục Việt Nam: 99 thiên, chia ba phần — trong gia tộc, trong hương đảng, trong xã hội.

Tác giả là nhà nho tân học: đỗ cử nhân Hán học, rồi chuyển sang viết báo, dịch thuật, khảo cứu bằng quốc ngữ. Cùng thế hệ và cùng mạch với Đông Kinh Nghĩa Thục.

Giá trị đối chiếu với tủ sách này:

• Ngôi thứ, Viên chức → Việc làng — Góc chiếu giữa đình
• Lễ khao vọng, Hương ẩm → Việc làng — Mua cỗ
• Kỵ hậu → Việc làng — Miếng thịt giỗ hậu
• Lệ kính biếu → Việc làng — Xâu lòng thờ
• Thuế khóa → Tắt đèn
• Đăng khoa → Lều chõng

Cách đọc tôi đề nghị: đừng đọc tuần tự. Khi gặp một lệ khó hiểu trong Việc làng hay Tắt đèn, tra sang đây — Phan Kế Bính giải thích quy tắc, Ngô Tất Tố cho thấy hậu quả.

Và giữ trong đầu một điều: Phan Kế Bính viết như người tin rằng mô tả rõ ràng sẽ dẫn tới cải cách. Ông sai. Nhưng chính vì ông mô tả rõ ràng mà hôm nay ta còn đọc được cái thế giới ấy từ bên trong.

Bối cảnh sáng tác — và một dữ kiện nên biết trước khi đọc dòng đầu tiên.

• 1936–37 — đăng nhiều kỳ trên báo Việt nữ, ghi rõ "tiểu thuyết xã hội của Ngô Tất Tố"
• 1939 — NXB Mai Lĩnh (Hà Nội) in thành sách lần đầu, 27 chương
• 1939 — chính quyền thực dân ra lệnh cấm; nhà ông ở Bắc Ninh bị khám xét, ông bị bắt giam ở Hà Nội vài tháng

Sách bị cấm ngay trong năm nó ra đời, và tác giả đi tù vì nó. Đây không phải tiểu thuyết về quá khứ — nó tả cái đang diễn ra, và chính quyền hiểu ngay điều đó.

Thời điểm cũng không ngẫu nhiên. 1936–39 là thời kỳ Mặt trận Bình dân ở Pháp: kiểm duyệt ở thuộc địa nới lỏng, văn học hiện thực bùng nổ. Tắt đèn, Bước đường cùng (Nguyễn Công Hoan), các phóng sự của Vũ Trọng Phụng đều rơi vào cửa sổ ấy — và cửa sổ đóng lại năm 1939 khi Thế chiến nổ ra.

Vũ Trọng Phụng viết lời tựa, gọi nó là "một thiên tiểu thuyết có luận đề xã hội — hoàn toàn phụng sự dân quê, một áng văn có thể gọi là kiệt tác, tùng lai chưa từng thấy".

Và để ý câu mở này: mặt trời chưa lên, người chưa ra đồng, câu chuyện đầu tiên trong sách đã là sưu thuế. Ngô Tất Tố không dẫn dắt. Ông đặt chủ đề vào ngay dòng thứ mười.

Người ký tên dưới lời tựa này là ai — và vì sao chỉ ông viết được cuốn sách này.

• 1893/94 — sinh tại làng Lộc Hà, Từ Sơn, Bắc Ninh
• 1898 — học chữ Hán với ông nội, tại nhà
• 1907 — học quốc ngữ và tiếng Pháp, vì Thống sứ Bắc Kỳ bắt thí sinh thi Hương phải thi thêm quốc ngữ (bắt buộc) và tiếng Pháp (tự nguyện)
• 1912 — học tiếng Pháp thêm một thời gian ngắn
• 1915 — đỗ đầu xứ Bắc Ninh, người đời gọi "đầu xứ Tố"
• 1915 — dự khoa Ất Mão, khoa thi Hương cuối cùng ở Bắc Kỳ
• 1926 — lên Hà Nội làm báo

Hai điều rút ra, và đều quan trọng cho cách đọc cuốn sách.

Một — ông đỗ đầu đúng vào khoa thi cuối cùng. Ông thắng một cuộc chơi vừa bị hủy bỏ. Danh hiệu "đầu xứ Tố" mất giá trị trên thị trường lao động ngay khoảnh khắc ông giành được nó. Đọc lại lời tựa với dữ kiện ấy thì câu "chế tạo đủ các hạng người hữu dụng hay vô dụng" mang một sức nặng khác: ông đang nói về chính mình.

Hai — ông học tiếng Pháp để đi thi Hán học. Đây không phải người chuyển sang Tây học như vẫn hay được kể. Tiếng Pháp với ông là một môn thi phụ trong quy chế khoa cử, không phải một chân trời tư tưởng.

Vì thế Lều chõng không phải cái nhìn của người ngoài. Nó là hồi ký của người trong cuộc, viết bởi người biết cái tráp đựng gì, biết dấu nhật trung khác dấu giáp phùng ra sao, biết vì sao chữ "sĩ" phải viết nhỏ bằng nửa.

Cửa sổ ấy mở đúng một lần: thế hệ trước ông không viết tiểu thuyết, thế hệ sau ông chỉ còn học chữ Tây.

Luận đề kép, đặt ngay lời tựa, và tác giả không hòa giải hai vế.

Câu trước đó: "Chính nó đã làm cho nước Việt Nam trở nên một nước có văn hóa." Rồi đến câu này. Cùng một thiết chế, vừa dựng nên nền văn hiến vừa dẫn tới mất nước — Ngô Tất Tố nói cả hai trong hai câu liền nhau và để nguyên mâu thuẫn.

Đó là lý do cuốn sách vừa say sưa tả từng chi tiết trường thi, vừa kết án nó. Ai đọc Lều chõng như một bản cáo trạng thuần túy sẽ không giải thích được vì sao tác giả tả kỹ đến thế; ai đọc nó như hoài niệm sẽ không giải thích được câu này.

Một điều nên biết về tư cách người viết: Ngô Tất Tố là người trong cuộc. Ông đỗ đầu xứ Hán học, từng đi thi thật. Đây không phải người ngoài nhìn vào chê bai, mà là người đã đeo cái ống quyển ấy, viết lại hai mươi năm sau khi chế độ khoa cử chết.

Mốc thời gian đáng ghi: khoa cử chạy từ 1075 đến 1919. Thi Hương cuối ở Bắc Kỳ 1915, ở Huế 1918; thi Hội–Đình cuối cùng 1919, Khải Định tuyên bố đó là khoa thi cuối. Sách viết 1939 — về một thứ vừa chết trong đời tác giả, cho lớp độc giả mà cha ông họ còn đi thi.

"Hủ tục" là chữ của tác giả, không phải một mô tả trung lập — và biết điều đó thì đọc cả tập sẽ khác.

Năm 1940, đây là ngôn ngữ của phong trào cải lương hương chính: chính quyền thuộc địa ra nghị định cải tổ làng xã Bắc Kỳ ba lần (1921, 1927, 1941), giải thể hội đồng kỳ mục, lập hội đồng tộc biểu, tăng quyền lý trưởng. Cùng lúc, giới trí thức duy tân đòi bài trừ tệ tục. Ngô Tất Tố viết trong dòng chảy ấy, và ông đặt chữ ấy vào miệng một ông cụ sắp chết để nó có sức nặng của lời trăng trối.

Nhưng cuốn sách không nhất quán với chính khẩu hiệu đó, và đấy là chỗ nó hay hơn một bản cáo trạng. Đọc đến Miếng thịt giỗ hậu, cùng một thiết chế hiện ra ngược hẳn: miếng phần đình trung là thứ thịt duy nhất trong năm mà lũ trẻ nhà nghèo được biết. Tác giả không sửa lại mâu thuẫn ấy. Ông để nguyên.

Đọc Việc làng như một bản án tử hình cho "hủ tục" là đọc mất một nửa. Nó là hồ sơ, và hồ sơ có cả những trang cãi lại người lập hồ sơ.