Hai trăm đồng lỗ trong một vụ thuế — bằng khoảng bốn trăm tháng lương của một con sen — cho thấy chức lý trưởng không phải bổng lộc mà là một canh bạc: nhà nước bảo hộ khoán thuế xuống làng, ông lý phải đứng thu và lấy gia sản mình ra bảo lãnh. Gặp năm mất mùa, dân không nộp nổi thì chính ông lý vỡ nợ trước tiên — biến chức "có máu mặt" ở làng thành cỗ máy phá sản trung nông, đẩy con cái họ ra chợ người ở thành phố.

Ba xu một ngày — tương đương khoảng một đồng mỗi tháng — là ngưỡng sinh tử của dân phu đắp đê: dưới mức ấy là chết đói. Đặt cạnh mức ba đồng một tháng mà một vú em "sữa tốt hạng nhất" nhận được trong Cơm thầy cơm cô, khoảng cách giữa đáy cùng của xã hội và một nghề đi ở coi là khá giả cũng chỉ vỏn vẹn vài lần. Đó là quy mô thật của cái nghèo mà Vũ Trọng Phụng miêu tả.

Sở cẩm phải phạt cho đủ chỉ tiêu năm nghìn bạc, đến mức nhân viên phải dọn nhà về đúng khu mình quản lý để tiện phạt lẫn nhau — một chi tiết hài hước nhưng vạch trần cách bộ máy thực dân tự nuôi mình: không chỉ sống bằng sưu thuế và độc quyền rượu, thuốc phiện, mà cả bằng định mức tiền phạt áp lên chính dân thường và viên chức của nó. Tiền ở tầng cao nhất của xã hội thuộc địa được tạo ra bằng quyền lực hành chính, chứ không phải lao động hay sản xuất.

Nguồn gốc gia sản của Nghị Hách được kê khai rành mạch: đầu độc ruộng của dân bằng bã rượu, tố cáo họ nấu rượu lậu với nhà đoan để họ mất ruộng, rồi mua lại với giá rẻ mạt. So với thang lương chân tay chỉ vài xu đến vài đồng một tháng trong các tác phẩm khác của Vũ Trọng Phụng, ba trăm mẫu ruộng của tầng đại tư bản bản xứ này không đến từ sản xuất hay lao động mà từ một hành vi cướp đoạt được hợp thức hóa bằng bộ máy hành chính thực dân.

Câu văn tóm gọn cả logic kinh tế của toàn tác phẩm: khủng hoảng và mất mùa đẩy dân quê ra thành thị, nơi sức lao động và thân xác con người bị định giá như một món hàng — vài xu, vài hào một tháng. Cơm thầy cơm cô thực chất là một bảng lương sống của Hà Nội giữa thập niên 1930, và câu này là chú thích đạo đức cho cả bảng lương đó.

Ba đồng một tháng nghe có vẻ ít ỏi, nhưng đối chiếu với cả thang lương chân tay trong tác phẩm thì đây lại là mức cao nhất của nghề đi ở — gấp 6-10 lần lương con sen thường (3-5 hào) hay thằng nhỏ hàng cơm (4 hào). Vũ Trọng Phụng chọn đúng cái giá cao nhất của một nghề rẻ mạt để mở đầu, cho thấy dù ở đỉnh của cái thang ấy, người lao động vẫn chỉ đáng giá bằng một phần rất nhỏ so với các giai tầng bên trên.

Đây là một trong số hiếm hoi những cảnh trong toàn bộ văn xuôi Vũ Trọng Phụng mà người dưới đáy xã hội chủ động điều khiển cái nhìn thay vì bị nhìn. Con sen Đũi cố ý phô đùi mình "như đấu xảo" — ví đùi với một cuộc triển lãm hàng hóa thuộc địa — để bẫy cậu chủ mười hai tuổi, rồi dùng chính đồng bạc của nhà chủ để "bịt miệng" cậu. Sự phơi bày ở đây là vũ khí của kẻ yếu, nhưng nó vẫn vận hành theo đúng luật chơi hàng hóa mà cả xã hội áp lên thân thể người ở: thân thể chỉ có sức mạnh khi tự định giá được chính mình.

Cái Đũi tự tổng kết đời mình thành một chuỗi nhân quả rành mạch như bản án: thói háo danh của bố dẫn tới mất nghiệp, mất nghiệp đẩy con đi ở, đi ở dẫn tới bị hiếp năm 13 tuổi, và từ đó trôi thẳng vào "nghề hoa nguyệt". Đây chính là luận điểm trung tâm của cả văn bản: mọi nét "hư hỏng" của cái Đũi không phải tội bẩm sinh, mà là kết quả một quy trình chế tạo mà xã hội vận hành trên người nó.

Câu mỉa được nâng lên thành "định luật tự nhiên": hai bậc danh vị trong hai năm (bác Nhiêu rồi Lý trưởng) kéo theo khao vọng, lễ lạt, lo lót và gánh khoán thuế — cơ chế khiến chức lý trưởng nuốt sạch gia sản mà Vỡ đê cũng mô tả. Chính sự phá sản này đẩy cái Đũi ra tỉnh đi ở, khởi đầu toàn bộ chuỗi "chế tạo" một con sen hư hỏng. VTP không cần bình luận thêm — chỉ cần đặt câu này cạnh việc gia sản "sạch sành sanh" là đủ tố cáo sự hủ bại hương thôn.