Mổ xẻ câu văn — ba chữ, ba tầng mỉa mai.

"Tạo vật" thường chỉ đấng sáng tạo, tạo hóa. Ngô Tất Tố dùng nó cho hai món đồ: một cái lều vải, một cái chõng tre. Cả một nền văn minh quy về hai vật dụng, và hai vật dụng ấy được nâng lên hàng thần linh. Mỉa mai nằm ngay ở lựa chọn từ.

"Chế tạo" — không phải đào tạo, giáo dục, hun đúc, mà là chữ của xưởng máy. Con người là sản phẩm ra lò.

"hữu dụng hay vô dụng" — dây chuyền ấy cho ra cả hàng tốt lẫn phế phẩm, và không phân biệt được. Cả cuốn tiểu thuyết chứng minh điều đó: Đốc Cung giỏi thì hỏng vì một chữ khiếm tỵ; Trần Đức Chinh dốt đặc thuê người làm bài thì lại lọt vào — đến mức hoảng sợ khi thấy tên mình trên bảng.

Và câu trước đó trong lời tựa đã đặt sẵn quy mô: những người "ngồi trong miếu đường làm rường cột cho nhà nước", những người "làm khuôn mẫu cho đạo đức phong hóa", tất cả đều từ đám lều chõng mà ra. Không có cửa nào khác. Một xã hội chỉ có duy nhất một dây chuyền sản xuất tinh hoa — và dây chuyền ấy hỏng.

Chú giải: đây là cách người xưa ghi ngày tháng, và nó nói lên cả một thế giới quan.

Không ai viết theo lối ngày 17 tháng 5. Người ta định vị thời gian bằng hai hệ tọa độ chồng lên nhau: vị trí sao Tuế (tức Mộc tinh) trong chu kỳ 12 năm can chi, và khoảng cách tới một tiết khí trong 24 tiết của năm nông lịch.

Ba điều đáng để ý:

Một, thời gian gắn với trời và mùa vụ, không phải với một con số tùy nghi. Hạ chí là ngày mặt trời lên cao nhất — mốc có thật, quan sát được, và liên quan trực tiếp đến việc cấy hái.

Hai, đây là mật mã của người có học. Muốn đọc được dòng này phải biết can chi, biết 24 tiết khí, biết thiên văn cơ bản. Nó vừa là ngày tháng vừa là giấy thông hành giai tầng — người không đi học tuyệt đối không giải mã nổi.

Ba, cả bức thư này là như thế. Một lá thư rủ bạn sang chơi mà viết: "cỗ kiệu đã mốc, bàn cờ đã bị cát bụi phủ đầy", "khao khát tôn nhan, như lúc nắng cạn khao khát trận mưa rào", "xin anh hãy phí một chút quang âm, tạm dời gót ngọc đến túp lều tranh". Nội dung thật gói trong bốn chữ: sang tôi chơi đi.

Và Vân Hạc đọc xong thì bảo người nhà: "về thưa với thầy rằng: bác bảo cho người mua rượu và làm đồ chén ngay đi". Người nhận giải mã đúng ngay lập tức — vì cả hai cùng một hệ.

Nhân vật tự khai ngay trong lời thoại rằng "mọc sừng" là một ẩn dụ nhập khẩu, dịch sát nghĩa từ tiếng Pháp (porter des cornes). Hiếm khi một tiểu thuyết Việt Nam ghi lại đúng khoảnh khắc một thành ngữ ngoại lai đang được du nhập và Việt hóa, thay vì để nó chìm vào vốn từ như một điều hiển nhiên. Chi tiết này cho thấy Vũ Trọng Phụng có ý thức rất rõ về tính chất lai tạp, chắp vá của ngôn ngữ và đạo đức thời Âu hóa mà ông trào phúng.

Cái "quyền thứ tư" được chính quyền mơn trớn không phải vì họ tin nhà báo, mà vì họ cần một kênh truyền đạt tới dân bản xứ mà bộ máy cai trị không tự làm được — mọi văn bản của nó chỉ viết bằng tiếng Pháp cho người Pháp đọc. Xét đến cùng, thiên phóng sự là một vụ rò rỉ có chủ đích qua đường ngôn ngữ: các quan chức không sợ nhà báo nghe được, họ sợ nhà báo dịch lại.

VTP tự ghi lại sự ngỡ ngàng của chính mình khi được một quan chức Pháp "xử đãi tốt" — nhưng cái ưu ái ấy có điều kiện ngầm: ông nói được thứ tiếng của quan Chánh. Cùng một bộ máy cai trị, con sen 13 tuổi gặp nó qua roi vọt và tiếng quát, còn nhà báo biết tiếng Pháp gặp nó qua trà nước và tập tài liệu. Tiếng Pháp, ở đây, là tấm vé vào cửa.

"Nghinh phong đình" (迎風亭) nghĩa đen là "đình đón gió" — hạng mục kinh điển của kiến trúc vườn cảnh phương Đông, chỗ ngồi hóng mát, ngắm cảnh, đề thơ. Nhưng chính văn bản lật tẩy ngay lập tức: đó chỉ là cái préau, sân có mái che kiểu sân trường hay sân trại giam, vừa xây trong đợt tân trang đón ông Godart. VTP dịch một hạng mục hành chính tầm thường thành một danh từ vườn thượng uyển — mở đầu cho cả hệ mỹ từ pháp phủ lên nhà lục xì trong suốt cuốn sách.

Câu trả lời của bác sĩ Joyeux nén bốn tầng ngôn ngữ trong hai âm tiết "lục xì": một định chế Pháp (Dispensaire), gọi bằng tiếng Anh bồi của các cảng Viễn Đông ("look-see" = khám xét), rồi được Việt hóa hoàn toàn về ngữ âm, và khi cần giải thích lại phải viện đến một từ Hán Việt cổ ("hồng mao") để chỉ tiếng Anh. Đó là chân dung thu nhỏ của một thành phố cảng thuộc địa, nơi tiếng nói của kẻ cai trị, kẻ buôn bán và kẻ bị trị va vào nhau rồi kết tủa thành một từ không tra được ở từ điển nào.

Câu dặn dò tưởng như ấm áp này lại là đỉnh điểm của sự mỉa mai: chữ "em" ở đây chỉ đứa con của nhà chủ, còn đứa con ruột mà người vú vừa dứt sữa để đi ở thì không một nhân vật nào — kể cả chính người mẹ — nhắc đến lấy một lần trong suốt cảnh mua bán. Sự vắng mặt tuyệt đối đó chính là thủ pháp: trong logic thị trường, đứa trẻ đã "sản xuất" ra dòng sữa bị thay thế ngay trong ngôn ngữ bởi đứa con của người mua. Toàn bộ hệ thống bóc lột được bọc trong vỏ ngôn từ ơn nghĩa, phúc đức.

lẽ ra nên để thầy đồng hướng dẫn, ít ra đã tốt nghiệp dù là NLP chưa bao giờ nằm trong sự quan tâm, nhiều khi cần chịu đựng làm việc mình k thích lắm để được làm điều mình thích nhất sau này