Sáng sớm kính đen, giữa trưa kính đen, tối sẫm cũng kính đen.
Cái kính đen đây là một phần bộ dạng cải trang mà VTP khoác vào để nhập vai thằng ở, thứ về sau bị phái Nhất Chi Mai đem ra chê bai trong bút chiến "dâm hay không dâm". Đặt cạnh câu kết về Rousseau, chi tiết này cho thấy cái vỏ bọc lôi thôi ấy chính là chỗ đứng để nhìn thấu xã hội — thứ mà một bậc vĩ nhân như Rousseau cũng từng phải mặc lên mình thời hàn vi.
Maryse Choisy mới năm ngoái đây cũng đã phải khoác áo con đòi.
Thiên phóng sự mở đầu bằng trích dẫn về Maryse Choisy (nhà văn Pháp cải trang làm hầu phòng để viết phóng sự) và khép lại bằng trích dẫn về Rousseau — hai cái tên Pháp đóng khung tác phẩm như hai lời bảo lãnh. Mở đầu bảo lãnh cho phương pháp nhập vai như một thể loại báo chí nghiêm túc, kết thúc bảo lãnh cho tư cách của người viết: kẻ từng ở thân phận tôi đòi vẫn có thể là vĩ nhân.
Biết đâu chẳng phải vì thế ?
Câu hỏi tu từ này lật hẳn thế cờ: không phải Rousseau thành vĩ nhân bất chấp đời đi ở, mà có lẽ nhờ đời đi ở mà thành vĩ nhân. Đây là một tuyên ngôn nhận thức luận — tri thức thật về con người đến từ dưới đáy nhìn lên, từ kẻ từng đứng ở cầu thang sau của các dinh thự, chứ không phải từ sách vở. Đó cũng là cương lĩnh của lối phóng sự nhập vai: muốn hiểu xã hội thì phải xuống làm thằng nhỏ.
Tôi đã bờm xơm với ba bốn con nhãi, tôi đã bắt nhân tình với một vú em.
Suốt thiên phóng sự, người kể nhất quán tự bôi bẩn mình — cải trang làm "cơm thầy cơm cô", khoe khoang chuyện bờm xơm, bắt nhân tình với vú em — trước khi kể đến cảnh cái Đũi trả tiền. Đây là lựa chọn phương pháp có chủ đích: VTP không đứng ngoài phán xét mà tự đặt mình ngang hàng, thậm chí thấp hơn, những nhân vật ông miêu tả. Chính lối viết nhập vai này khiến Nhất Chi Mai gọi ông là kẻ "nhìn thế gian qua cặp kính đen", còn VTP thì cho rằng cái đen ấy nằm ngoài phố chứ không nằm trong kính của ông.