chỉ trước đây dăm tháng, giá có bị anh lính lệ ghẹo vợ ngay trước mặt cũng chỉ đành im thin thít mà đi
Mốc tương đối duy nhất của truyện, và là chỗ dễ đặt nhầm gốc tọa độ. "Dăm tháng" đếm từ lúc Độ gặp những người nông dân ấy ở mặt trận, không phải từ hiện tại kể chuyện: nó đo khoảng cách giữa người nông dân trước và sau tháng Tám 1945, chứ không đo tuổi của câu chuyện. Đưa nó vào phép tính niên đại là tính sai gốc.
Khéo lắm thì ăn được độ một năm. Ðến lúc hết tất nhiên là phải khổ rồi.
Câu này rất dễ bị đọc thành "nhà Hoàng đã tản cư được một năm". Đọc kỹ thì nó hướng về phía trước: số tiền và hàng vớt vát được ước còn đủ ăn chừng một năm, và cái khổ là chuyện sợ sẽ đến ("Chỉ sợ đến lúc ấy, họ lại mỉa lại"). Nó chỉ cho phép một kết luận: truyện nằm trong năm đầu sau ngày tản cư — không chứng minh đã hết một năm.
Chức năng thật của nó là đo lớp đệm vật chất của gia đình này. Bằng chứng ở ngay câu sau: muốn ăn một con gà thì "chưa đến nỗi không mua nổi", chỉ kiêng vì sợ miệng lưỡi hàng xóm. Nhà gạch ba gian, sân gạch, vườn rau, chăn bông thoang thoảng nước hoa, thuốc lá thơm, chị vú, thằng nhỏ — Hoàng tản cư mà kháng chiến chưa chạm được vào anh một ngón tay. Nhìn từ trong cái đệm ấy, ngoài kia mới toàn là cái ngố.
như là khi còn ở nhà với mẹ cha, chúng rủ nhau đi xem chèo vậy
Câu trả lời sâu nhất cho câu hỏi "chèo được xướng lên như thế nào": đám trẻ gọi nhau dậy xem hát, hai con sen ôm cổ nhau đứng xem y như ở đình làng. Chỉ cần một giọng hát đúng điệu là cả cái làng đã mất hiện về nguyên vẹn giữa xó sân bẩn thỉu của một hàng cơm thành phố — nghệ thuật ở đây là món duy nhất được cho không trong cả thiên phóng sự đầy cảnh khốn cùng.
Người xưa có nói: “Trong nghĩa vua tôi ít khi có tình tri kỷ, trong đạo vợ chồng tri kỷ đã là khó, chỉ may ra có được tình tri kỷ trong bạn bè.” Nghĩa vua tôi mà tìm được người tri kỷ, thì cả ngai vàng hay giang sơn cũng không tiếc. Tri kỷ trong tình vợ chồng gọi là hồng nhan tri kỷ, đó không phải là vợ, cũng không phải người tình. Người ta định nghĩa “hồng nhan tri kỷ” là đối tượng mà người đàn ông có thể bày tỏ mọi bí mật, mà họ không thể nói được với vợ hay người tình. Quả là hiếm hoi trên đời này, gặp được một người vừa là vợ, chồng, vừa là người tình, vừa là tri kỷ.
Suốt đời chúng ta giao tiếp, quen biết, kết thân với nhiều người trong thiên hạ, có bao nhiêu là thứ bạn: bạn thời niên thiếu bắt dế, đá banh; bạn học cùng trường lớp (biết rõ tính nhau), bạn hàng xóm; khi ra đời có bạn đồng nghiệp (nhưng đồng hành tương kỵ – đồng nghiệp tương tranh); bạn nhậu (chí thiết với nhau, nhưng thường rượu nói hơn là lời nói từ trong lòng); bạn cờ bạc (sẵn sàng tháu cáy, lừa nhau miễn là dành phần thắng); bạn nhà binh (nhân tình nhà thổ); bạn tù, bạn văn chương (văn nhân tương khinh), bạn đồng đảng (đồng chí giết nhau chẳng gớm tay),… nhưng được mấy người có thể hiểu rõ tâm ý mình, có để trở thành một người bạn gọi là tri kỷ.