Vừa là một mốc thời gian — Vũ Trọng Phụng mất 13/10/1939, tại thời điểm truyện đã chín năm — vừa là lời tự thú của người nói. Hoàng đứng giữa năm 1948 và với tay lấy thể loại của năm 1936 để xử lý thời cuộc: trào phúng, nhìn từ trên xuống, đối tượng là cái lố lăng của đám mới nổi. Nguyên liệu anh đã nhặt sẵn — ông chủ tịch nhất định bắt đàn bà phải là "thị", anh thanh niên đọc vẹt, các bố tự vệ hỏi giấy ba lượt.

Nhưng Vũ Trọng Phụng chĩa ống kính vào kẻ trục lợi một trật tự đang lên; Hoàng chĩa đúng ống kính ấy vào người đang gánh một cuộc kháng chiến. Cùng một thấu kính, lệch nhau một thời đại — đó chính là căn bệnh mà nhan đề truyện gọi tên.

Truyện có một cuốn lịch thứ hai, đo bằng thời tiết và đồ ăn: mũ nồi và áo len, chăn bông, nồi khoai lang vùi, "cơm chiều xong vào lúc bốn giờ" (ngày ngắn) — và hoa bưởi, nở quãng tháng Giêng–tháng Hai âm lịch, tức khoảng tháng 2–3 dương lịch. Trùng dịp Tết Mậu Tý (10/2/1948), thời điểm Nam Cao viết truyện. Đây là chứng cứ bổ trợ chứ không định ngày: nó chỉ nói câu chuyện đặt vào quãng giao mùa đông–xuân, và quãng ấy khớp với lúc sáng tác.

Mốc tương đối duy nhất của truyện, và là chỗ dễ đặt nhầm gốc tọa độ. "Dăm tháng" đếm từ lúc Độ gặp những người nông dân ấy ở mặt trận, không phải từ hiện tại kể chuyện: nó đo khoảng cách giữa người nông dân trước và sau tháng Tám 1945, chứ không đo tuổi của câu chuyện. Đưa nó vào phép tính niên đại là tính sai gốc.

Mốc chịu lực của toàn bộ niên đại truyện. Luận điểm ba giai đoạn là của Trường Chinh, đăng báo Sự Thật năm 1947 rồi in thành Kháng chiến nhất định thắng lợi. Nhưng không chỉ là năm in: phải cộng thêm độ trễ khuếch tán — để một tài liệu từ Việt Bắc đi tới miệng một anh nông dân vác tre ở làng cách Hà Nội hàng trăm cây số, thuộc lòng "cả một bài dài đến năm trang giấy", cần nhiều tháng lớp bình dân học vụ, buổi tuyên truyền, báo chuyền tay. Một mình chi tiết này đẩy thời điểm truyện về cuối 1947 – đầu 1948, khớp với năm Nam Cao đề.

Đây cũng là chỗ hai cách nhìn va nhau. Hoàng nghe ra con vẹt; Độ nhìn thấy bó tre — "anh không trông thấy bó tre anh thanh niên vui vẻ vác đi để ngăn quân thù". Mà chính cái làm Hoàng buồn cười, tức tốc độ một luận cương in năm 1947 lan tới đường làng đầu 1948, mới là dữ kiện đáng kể nhất trong truyện — nếu người nghe biết tính.

Câu này rất dễ bị đọc thành "nhà Hoàng đã tản cư được một năm". Đọc kỹ thì nó hướng về phía trước: số tiền và hàng vớt vát được ước còn đủ ăn chừng một năm, và cái khổ là chuyện sợ sẽ đến ("Chỉ sợ đến lúc ấy, họ lại mỉa lại"). Nó chỉ cho phép một kết luận: truyện nằm trong năm đầu sau ngày tản cư — không chứng minh đã hết một năm.

Chức năng thật của nó là đo lớp đệm vật chất của gia đình này. Bằng chứng ở ngay câu sau: muốn ăn một con gà thì "chưa đến nỗi không mua nổi", chỉ kiêng vì sợ miệng lưỡi hàng xóm. Nhà gạch ba gian, sân gạch, vườn rau, chăn bông thoang thoảng nước hoa, thuốc lá thơm, chị vú, thằng nhỏ — Hoàng tản cư mà kháng chiến chưa chạm được vào anh một ngón tay. Nhìn từ trong cái đệm ấy, ngoài kia mới toàn là cái ngố.

Cận dưới tuyệt đối của truyện: Toàn quốc kháng chiến 19/12/1946. Mọi việc trong Đôi mắt xảy ra sau ngày này. Câu còn giữ lại một tâm lý rất phổ biến mà chị Hoàng thú nhận ngay trước đó — "trong một trăm người thì chín mươi người cho rằng Tây không đời nào dám đánh mình" — và cái giá của nó: "Chúng tôi chạy được người chứ của thì chạy làm sao kịp?"

Thước đo Hoàng chọn để so với Hồ Chí Minh là Đờ-Gôn — thước đo của báo chí 1944–45, khi De Gaulle còn là biểu tượng nước Pháp kháng chiến. Đến đầu 1948 ông đã rời chính quyền từ tháng 1/1946. Một chi tiết nhỏ nhưng cùng họ với cả ngôi nhà: mọi hệ quy chiếu của Hoàng — tủ sách, bạn bè, thời sự quốc tế — đều dừng lại ở quãng trước ngày Toàn quốc kháng chiến.

Hiệp định Sơ bộ 6/3/1946 — mốc ngoại giao cuối cùng trước khi mọi thứ đổ vỡ. Đáng chú ý là Hoàng khâm phục "ông Cụ" hoàn toàn thật lòng, nhưng là kiểu khâm phục dồn hết vào một cá nhân xuất chúng, kèm mệnh đề "dù dân mình có tồi đi nữa, ông Cụ xoay quanh rồi cũng cứ độc lập như thường". Tin lãnh tụ mà khinh quần chúng: đó mới là hình dạng đầy đủ của "đôi mắt" mà nhan đề nói tới.

Hai mốc trong hai câu: cướp chính quyền phủ huyện trong Tổng khởi nghĩa tháng 8/1945, rồi mặt trận Nam Trung Bộ 1945–46 — cũng là hành trạng của chính Nam Cao, người tham gia khởi nghĩa ở Lý Nhân rồi theo đoàn văn nghệ sĩ vào Nam Trung Bộ. Đặt cạnh Hoàng của cùng quãng ấy (đóng cổng, sai thằng nhỏ ra nói dối là ông không có nhà), ta có hai quỹ đạo trên cùng một trục thời gian: cùng ngày tháng, khác hẳn tốc độ.

Mốc kế tiếp: quân Đồng minh vào giải giáp quân Nhật, khoảng tháng 9/1945 đến giữa 1946. Chi tiết "bộ áo Tầu" chốt rõ là quân Trung Hoa của Tưởng Giới Thạch ở bắc vĩ tuyến 16, không phải quân Anh ở phía Nam — tức khung cảnh là Hà Nội. Đúng quãng ấy, Hoàng ra một tờ báo hằng ngày "chửi vung lên", mỉa bạn cũ là "nhà văn vô sản", "một bọn khố rách áo ôm đã đến ngày mả phát". Cùng một tháng năm, hai người đàn ông làm hai việc khác nhau.

Mốc thời gian xa nhất trong truyện: nạn đói Ất Dậu, cuối 1944 – giữa 1945. Cách Nam Cao đặt mốc đã là một nhận xét về nhân vật — nạn đói được nhớ qua cái chết của một con chó tây. Vài dòng sau: "xác người chết đói ngập phố phường", còn "anh Hoàng vẫn phong lưu, con chó của anh chưa phải nhịn bữa nào", vì anh "là một nhà văn, nhưng đồng thời cũng là một tay chợ đen rất tài tình". Người kể không bình luận một chữ, chỉ đặt hai dữ kiện cạnh nhau.