Câu cuối cùng của tiểu thuyết — và cũng là câu duy nhất trong cả sách người kể chuyện bước ra bình luận.

Suốt 27 chương, Ngô Tất Tố kể như một người quan sát: ghi lời thoại, ghi hành động, ghi con số, không phán xét. Rồi ở dòng cuối, ông ghép hai thứ vào nhau bằng một chữ "như": bóng tối của trời và bóng tối của tương lai.

Ba điều đáng chú ý:

Một — nó không có lối thoát. Chị Dậu vừa chạy khỏi phòng lão quan; ngoài kia là đêm. Chị thoát khỏi một bàn tay, nhưng vẫn đang ở trong nhà ấy, vẫn cần năm đồng một tháng, vẫn còn suất sưu chưa trả xong. Chạy ra sân không phải là thoát.

Hai — nó khép lại nhan đề. Sách mở bằng Tắt đèn và đóng bằng tối như mực. Cùng một hình ảnh, nhưng đầu sách là tục ngữ của người đời, cuối sách là kết luận của tác giả.

Ba — và đây là chỗ đáng nể: ông không hứa hẹn gì. Năm 1939, viết dưới kiểm duyệt, ông có thể gài một tia hy vọng cho phải phép. Ông không làm. Câu cuối là một cánh cửa đóng.

Cùng nước cờ ấy, Nam Cao kết Lão Hạc bằng cái chết dữ dội, Chí Phèo bằng câu hỏi không ai trả lời. Thế hệ nhà văn ấy từ chối an ủi người đọc — và đó là lý do tác phẩm của họ còn đọc được sau chín mươi năm.

Cuốn tiểu thuyết về con đường công danh kết bằng lời xin đừng làm người kiếp sau.

Câu trên nó: "Kiếp sau xin chớ làm người". Thơ Nguyễn Công Trứ — mà Nguyễn Công Trứ chính là mẫu người thành đạt tột bậc của khoa cử: đỗ giải nguyên, làm quan to, cầm quân, khai hoang lập ấp. Người ấy viết bài này.

Ngô Tất Tố chọn trao lời cuối cho cô Ngọc, người vợ, người từng ham chức "bà nghè" — chứ không phải cho Vân Hạc hay bất cứ nhà nho nào. Và cô đọc nó ở nhà, đêm khuya, sau khi chồng đã về, mọi chuyện đã yên.

Không có tiếng trống, không có bảng vàng, không có kết luận của người kể chuyện. Cùng một nước cờ ông dùng ở cuối Việc làng — kết bằng một câu không ai chịu trách nhiệm.

Đọc hai cuốn cạnh nhau thì thấy Ngô Tất Tố đã bịt cả hai lối: Việc làng cho thấy ở lại làng thì bị lệ tục vắt kiệt; Lều chõng cho thấy con đường thoát duy nhất — thi đỗ, thành ông nghè, được ngồi chiếu giữa đình — cũng là một cỗ máy nghiền. Còn lại đúng một lựa chọn, và nó nằm ngoài kiếp người.

Lời cô Ngọc ở cảnh cuối, và là chỗ cuốn sách trả lời câu hỏi ai thật sự đẩy người ta đi thi.

Không phải triều đình. Không phải quan trường. Mà là gia đình, làng xóm, và cái danh "bà thám, bà bảng" — thứ vinh dự vay mượn mà người vợ được hưởng nếu chồng đỗ. Chính cô là người thúc chồng lều chõng, và chính cô là người nhận lỗi.

Câu tiếp: "Thôi từ giờ trở đi, tôi không bắt mình thi cử nữa, xin mình vuốt giận làm lành." Người tài nhất truyện bỏ thi — và bỏ theo lời vợ, không phải theo một giác ngộ chính trị nào.

Đối chiếu với Trăng sáng của Nam Cao thì thấy đây là cùng một canh bạc, chỉ đổi loại bằng: cha mẹ Điền "bán cả ruộng, vườn đi" cho con đi học với mục đích rất cụ thể "con làm nên ông phán, ông tham để ấm thân" — rồi mất trắng vì một lá khám sức khỏe. Vợ Điền cũng "lấy Ðiền vì Ðiền là người có học", và cũng lỗ.

Khoa cử chết năm 1919, nhưng cơ chế cả nhà đặt cược vào một tấm bằng thì sang thẳng thời Tây học, và còn nguyên đến giờ.

Phần thưởng cho người đứng ở đỉnh cao nhất của cả hệ thống.

Trần Đằng Long đỗ nghè — cái đích mà mấy nghìn người trong truyện đổ cả đời vào. Kết quả: bị đẩy đi "tiền quân hiệu lực", ra trận cầm quân. Vân Hạc thương bạn: "gần nửa đời người chỉ được nghiền ngẫm kinh nghĩa thơ phú, chưa nghe tiếng súng lần nào".

Đây là chỗ luận đề trong lời tựa khép lại. Khoa cử tuyển người giỏi làm thơ phú và thuộc kinh nghĩa, rồi giao cho họ việc đánh giặc và trị nước. Sự lệch pha giữa cái được đo và cái cần dùng chính là điều Ngô Tất Tố gọi là "đưa nước Việt Nam đến chỗ diệt vong" — và ông không cần nói ra, chỉ cần cho ông nghè mới đỗ ra trận.

Đáng chú ý là ông không cho Đằng Long là kẻ bất tài. Vân Hạc nhận xét anh ta "là một bậc thông mình có tài, nếu được từng trải việc đời, chắc sẽ thành ra một người đài dụng". Không phải người hỏng — cái thước đo hỏng.

Ngô Tất Tố kết cả tập bằng cảnh này, và đó là một lựa chọn có tính toán.

Một người đàn bà trở dạ dọc đường, đẻ ngay ở điếm đầu làng. Lệnh của cụ tiên chỉ: trói người mẹ ra gốc đa, đốt rác rẫy sạch chỗ dây máu, đổ đất đi xa, trói người chồng vào điếm. Lý do: "Sinh dữ tử lành, chúng bay còn không biết à?" — tức tin rằng sinh nở đem xui cho làng, còn chết chóc thì lành.

Câu người chồng nói khi chạy về đến cổng làng là câu nát lòng nhất: "Hay mình chịu khó nằm ngửa trên lưng tôi để tôi cõng vậy, vì ở đây xa làng xóm, trời thì gió lạnh, sắp mưa… Thôi, cố về đến nhà cho yên dạ." Anh ta chạy về làng vì tưởng làng là nơi an toàn.

Và đám đông thì chia hai: người mang cơm nước rơm chiếu ra dựng túp cho mẹ con, người thì "sợ vía van, sợ cung long chẳng dám lại gần", người thì thóa mạ. Cùng một đám người.

Câu cuối cùng của cả cuốn sách là một lời không có ai chịu trách nhiệm: "Dù có cái phong tục cổ truyền là cấm người đem gái đẻ về làng chẳng hề ai há miệng nói sao, cũng chẳng ai hiểu vì sao mà độc."

Không ai biết vì sao. Nhưng ai cũng làm.

Câu kết Miếng thịt giỗ hậu, và là câu chống lại toàn bộ giọng phẫn nộ của cuốn sách.

Lũ trẻ "mặt xám như gà cắt tiết" đợi từ lâu, reo lên "như người được của". Thứ chúng đợi là hai ba miếng thịt xâu bằng lạt, ông của chúng vừa lê qua mưa rét tháng chạp để mang về.

Ngô Tất Tố dựng cả chương theo hướng để người đọc cười cái cảnh các cụ "nhấm" miếng thịt bằng hạt đỗ rồi đặt xuống — trông hà tiện đến buồn cười. Rồi ông lật ngược ở hai câu cuối: họ nhấm để dành phần mang về cho cháu. Cái vừa bị cười hóa ra là kỷ luật của người đói.

Cùng một nước cờ ông dùng ở chương mở đầu, nhưng ngược chiều: ở đó lệ làng giết một ông cụ; ở đây lệ làng nuôi mấy đứa bé.

Một phóng sự chỉ có tiếng nói phẫn nộ thì hết hạn cùng cái nó tố cáo. Việc làng còn đọc được vì tác giả để lại cả những trang cãi lại chính mình.

Câu cuối truyện, và là chỗ Nam Cao chứng minh mình không nói suông.

Sau khi tuyên bố nghệ thuật là "tiếng đau khổ... thoát ra từ những kiếp lầm than", một nhà văn kém hơn sẽ cho nhân vật một buổi sáng trang trọng. Nam Cao thì kê ra đúng bốn thứ tiếng anh ta phải ngồi viết giữa đó: tiếng con khóc, tiếng vợ gắt gỏng, tiếng đòi nợ, và tiếng chửi mất gà.

Thứ tự ấy là một cái dốc đi xuống, và câu cuối rơi vào chỗ tầm thường nhất có thể — một con gà. Đó là kiểm định thẳng vào luận đề vừa phát biểu: nếu "vang động của đời" là chất liệu của nghệ thuật, thì phần lớn cái vang động ấy chẳng bi tráng gì sất, nó là hàng xóm chửi đổng lúc sáng sớm.

Để ý cả dấu ba chấm mở đầu đoạn — "... Sáng hôm sau, Ðiền ngồi viết." Nam Cao bỏ trắng cái đêm ấy, không kể Điền quyết định ra sao. Truyện không kết bằng một lời thề; nó kết bằng một người đã ngồi xuống bàn, giữa tiếng ồn, không ai chứng kiến.

Truyện kết bằng câu hát ru, và người kể chuyện không có mặt trong đó — không bình luận, không rút ra bài học, không quay về nội tâm Hộ. Cùng một nước cờ Nam Cao dùng ở cuối Đôi mắt, nơi ông tắt máy người kể và để lại tiếng vợ chồng Hoàng đọc Tam Quốc.

Chỗ đắt là ai được trao lời cuối. Suốt truyện, Hộ mơ một tác phẩm "chung cho cả loài người", "ăn giải Nobel và dịch ra đủ mọi thứ tiếng trên hoàn cầu". Câu chữ khép lại tác phẩm ấy lại là một bài ca dao khuyết danh, do một người đàn bà không biết chữ nghĩa văn chương hát cho đứa con vừa khóc thét vì bị giằng khỏi mẹ.

Và nội dung bài ca dao là chia lìa — "cho người biệt li", "Nam, Bắc phân kỳ" — hát ngay sau cảnh vợ chồng ôm nhau khóc. Nam Cao không nói cuộc hòa giải ấy không bền. Ông để Từ hát điều đó, và Từ cũng không biết mình vừa hát điều gì.

Câu cuối truyện — cũng là nhan đề đầu tiên Nam Cao đặt cho nó. Và người kể chuyện không có trong đó: không bình luận, không quay về nội tâm, không rút ra bài học. Nam Cao tắt máy người kể ở dòng cuối và để người đọc cầm lấy phán xét.

Ông cũng không cho ai thắng: Hoàng không bị trừng phạt, không được cảm hóa, không thèm xấu hổ — anh nằm trong màn tuyn, ấm, sai, và vui. Một văn bản tuyên truyền đúng nghĩa sẽ phải cải tạo hoặc hạ nhục nhân vật ấy. Việc Nam Cao từ chối cả hai chính là chỗ tác phẩm thoát khỏi nhiệm vụ nó được sinh ra để làm — và là lý do nó còn đọc được, trong khi hàng loạt văn bản cùng nhiệm vụ năm 1948 đã chết sạch.

Còn một câu đùa cuối, rất lạnh: trước đó Độ khoe "dẫu súng có nổ ngay ở liền bên tôi vẫn ngủ ngon lành lắm". Rốt cuộc âm thanh anh phải ngủ cùng đêm ấy không phải tiếng súng, mà là tiếng một người đàn ông vỗ đùi khen Tào Tháo.

Cái đồng hồ dừng được đưa thẳng lên mặt chữ: tối nào vợ chồng Hoàng cũng đọc Tam Quốc trước khi ngủ, và tối nay anh còn bảo vợ đọc lại đúng đoạn cũ. Vòng lặp thành nghi thức. Truyện khép lại bằng "Tài thật! Tài thật! Tài đến thế là cùng! Tiên sư anh Tào Tháo" — cũng là nhan đề đầu tiên Nam Cao đặt cho nó: một người đàn ông nằm trong màn tuyn tấm tắc khen cái tài của Tào Tháo, trong khi ngoài cổng làng có người đang vác tre đi phá đường.

Đây là câu quay ống kính 180 độ: suốt thiên phóng sự, máy quay chĩa vào đám cơm thầy cơm cô, rồi vào người kể, vào bạn hữu người kể — và đến câu này thì dừng hẳn ở mặt độc giả. Lời đùa của Nguyễn Công Hoan được chuyển thẳng thành lệnh cho người đọc, nhấn thêm bằng ngoặc đơn "các ngài nhớ cho là hết thảy" để không ai lách được. Bộ tiêu bản mẫu hạng phía trên cố ý không đầy đủ — phần còn thiếu được chỉ thẳng chỗ tìm: trong chính nhà các ngài.