Vũ khí thật sự của làng — và là lý do không ai cãi được.

"Sổ ngôi" là xóa tên khỏi sổ đinh, tước tư cách người trong làng. Mất ngôi là mất phần, mất chỗ ngồi ở đình, con cháu mang tiếng, và — như các chương khác cho thấy — mất luôn quyền được chôn cất tử tế.

Câu đầy đủ cho thấy cái bẫy khép kín: "Nhiều người đã định bướng không chịu mua, nhưng không mua thì họ bắt phải làm cỗ, cũng chết, thì thà mua cho rảnh." Và vài dòng sau, đòn cuối: "Không mua họ bảo là người thiếu đóng, thiếu góp với làng rồi họ sổ ngôi."

So sánh cho thấy đây không phải chuyện riêng của Việt Nam. Nhật thời Edo có 村八分 murahachibu — cắt tám trên mười quan hệ với một hộ, chỉ chừa hai việc là cứu hỏa và tang ma. Trung Quốc có trục xuất khỏi tộc và xóa tên khỏi gia phả. Hàn Quốc thời Joseon, người không theo 향약 hyangyak bị đuổi khỏi cộng đồng. Cả Đông Á đều dùng tẩy chay tập thể làm chế tài chính, vì nó rẻ, không cần nhà tù, và hiệu lực tuyệt đối với người không có nơi nào khác để đi.

Cơ chế này chưa chết. Ở Nhật, murahachibu vẫn ra tòa đến tận thập niên 2000 — theo khảo sát án lệ của Ramseyer & Rasmusen. Tòa quận Niigata 2007: một kẻ côn đồ nắm lễ hội làng và biển thủ quỹ, ai tránh xa thì hắn ép cả làng tẩy chay — tòa xử là hành vi xâm phạm dân sự. Một chủ tiệm tạp hóa ở Kumamoto khai với cảnh sát về vụ ẩu đả của lính cứu hỏa, bị họ tổ chức tẩy chay và đuổi cả nhà khỏi thị trấn — tòa buộc nhóm lính cứu hỏa chịu trách nhiệm. Tòa quận Tokyo 2008: một người bị hội dân cư khai trừ sau khi tố cáo gian lận xây dựng — tòa lập luận rằng bị đuổi khỏi hội có tác động lớn đến đời sống người ấy, và hủy quyết định khai trừ.

Ba vụ, ba lần nạn nhân thắng. Đó là điểm chuyển thật sự: tẩy chay không biến mất, nó đổi tư cách pháp lý — từ chỗ là luật của làng, thành hành vi bị luật xử.

Đối chiếu ngược lại thì thấy sức nặng của Việc làng: cái mà bác Đắc, anh kéo xe, hay vợ chồng đĩ Tít thiếu không phải là lẽ phải — mà là một tòa án chịu nhận đơn.

"Rượu ti" là rượu của hãng độc quyền được nhà nước bảo hộ cho phép sản xuất và bán hợp pháp — một chi tiết nhỏ nhưng gợi ra cả một cơ chế: chính quyền thuộc địa độc quyền hóa cả những nhu cầu bình thường nhất của đời sống dân quê. Cụ Thi mua rượu ti mỗi tối trong khi Liên rón rén, sợ hãi khi rót cho cụ — cảnh sinh hoạt tưởng như êm đềm phố huyện thực chất diễn ra trong khuôn khổ một thiết chế kiểm soát kinh tế đã ăn sâu đến mức không ai còn để ý. So với thứ rượu lậu và cơn say triền miên của Chí Phèo, chi tiết này cho thấy độc quyền rượu thời Pháp thuộc phủ bóng lên cả những trang văn hiền hòa nhất.

Đây là dấu vết của tầng thuế thứ nhất — ngân sách Đông Dương qua độc quyền rượu: quan trên khoán mức tiêu thụ rượu ty theo đầu lợn, đầu bò trong làng, bất kể dân có uống hay không. Thuế gián thu núp dưới hình thức một mặt hàng độc quyền, nhưng vận hành như một sắc thuế cưỡng bức không kém thuế thân.

Bàn đèn thuốc phiện xuất hiện giữa nhà một gia đình khá giả như một đồ vật bình thường, không cần giấu giếm — bằng chứng cho thấy thuốc phiện dưới thời thuộc địa là hàng hóa hợp pháp, độc quyền nhà nước bán ra chứ không phải tệ nạn lén lút. Đây là hình ảnh trực tiếp của trụ cột thứ ba trong tam độc quyền Doumer: có những năm nguồn thu thuốc phiện chiếm tới một phần ba ngân sách chung Đông Dương, khiến chính quyền "khai hóa" trở thành nhà cung cấp và người hưởng lợi lớn nhất từ cơn nghiện của chính thần dân mình.

Nhà đoan là cơ quan thu thuế quan – độc quyền rượu, và "rượu tá" (rượu do hãng thầu độc quyền cung ứng) chỉ tồn tại được nếu dân bị dồn phải mua nó thay vì tự nấu. Ông huyện bị quan trên rầy vì để dân nấu rượu lậu — nghĩa là chức trách của quan phủ, quan huyện dưới thời hậu-Doumer thực chất là canh giữ nguồn thu cho quỹ độc quyền rượu, chứ không phải trị an theo nghĩa thông thường. Chi tiết này cho thấy cỗ máy tài chính Doumer đã biến bộ máy hành chính Nam triều thành nhân viên thu thuế của Liên bang Đông Dương.

"Sức" ở đây nghĩa là ép buộc bằng công văn quan trên — dân không được chọn uống hay không, mà bị áp khoán tiêu thụ rượu theo đầu người, đầu lợn, đầu bò. Đây chính là mặt trái của tam độc quyền rượu – muối – thuốc phiện mà Paul Doumer dựng lên từ 1897–1902: nhà nước không chỉ độc quyền sản xuất mà còn cưỡng bức tiêu thụ để bảo đảm nguồn thu. Bác hộ lại kể chuyện này như giai thoại phiếm, cho thấy sự phi lý ấy đã thành nếp sống bình thường ba mươi năm sau khi Doumer rời Đông Dương.

Đọc sách nghe tưởng chừng là việc quen thuộc và phức tạp vô cùng đối với nhiều người mà lại trở nên đơn giản đến không tưởng với cách diễn tả sâu sắc qua từng câu chuyện của tác giả Phan Thanh Dũng.