Chỗ Nam Cao tự bác bỏ khái quát của chính nhân vật mình — điểm dễ bỏ qua nhất của truyện.

Đôi mắt không nói "trí thức thờ ơ". Nó nói mẫu quan sát của Hoàng là mẫu tự chọn: anh kết luận về cả một giai tầng từ bốn người tình cờ tản cư cùng ngõ với mình, ba trong số đó là quan lại về hưu. Danh sách Độ nghĩ trong đầu ở đây — sinh viên, công chức, bác sĩ, văn nghệ sĩ — là những người cùng giai tầng ấy đang ở chỗ khác, chỗ mà Hoàng không tới.

Đó đúng là lỗi phương pháp Hoàng mắc với nông dân, lặp lại lần thứ hai với chính giai tầng mình. Và nó là cơ chế còn hoạt động nguyên vẹn hôm nay: kết luận về một tầng lớp, một thế hệ, một ngành từ số người tình cờ ở quanh mình.

Hai điều trong một câu.

"Tri thức" ở đây là ai. Không phải người biết chữ. Hoàng vừa đi thăm đúng ba nhà, và văn bản kể tên từng người: cụ Phạm — tuần phu về hưu; ông đốc — đốc học bị thải hồi "vì một vụ hiếp học trò"; cụ phán — "chuyên môn sống về nghề lo kiện, hay chạy cửu phẩm cho thiên hạ"; thêm mụ Yên Kỷ, "đệ tử tổ tôm hạng nặng". Đó là phạm trù bằng cấp và phẩm hàm thuộc địa. Độ gọi thẳng trong độc thoại: "bằng ấy thứ cặn bã của giới thượng lưu trí thức".

Dấu ba chấm. Hoàng không nói hết vì anh cho là không cần: Độ tất nhiên cũng nghĩ thế. Chỗ bỏ lửng ấy là cơ chế lây truyền của thái độ này — nó không bao giờ phải tự bảo vệ bằng lý lẽ, chỉ cần được giả định là đã có sẵn trong người đối diện. Cả một phòng khách có thể cùng giữ nó suốt mấy năm mà chưa ai một lần phải chứng minh.

Câu này đặt nền cho lập luận về Rousseau ngay phía sau: tri thức về con người không đến từ sách vở hay bằng cấp mà từ vị trí xã hội thấp nhất, nơi người ta buộc phải chứng kiến sự thật trần trụi. VTP xây một bậc thang so sánh — phu xe hơn học giả, bồi săm hơn nhà giải phẫu học, kẻ đi ở hơn nhà văn tả chân — để rồi kết luận rằng chính con đường ấy đã tạo ra một Rousseau.