Một người đau chân có lúc nào quên được cái chân đau của mình để nghĩ đến một cái gì khác đâu?
Câu này giải thích vì sao "cố tìm mà hiểu" gần như bất khả: ai cũng đang đau cái chân của mình — vợ ông giáo đau cái nghèo, lão Hạc đau thằng con, và chính ông giáo đau năm quyển sách. Ghép với tuyên ngôn "cố tìm mà hiểu" ở ngay trước nó, ta có cái bẫy kép làm nên chiều sâu của truyện: sự thấu hiểu là bổn phận, nhưng nỗi khổ riêng của mỗi người luôn kéo họ về phía tàn nhẫn.
nếu ta không cố tìm mà hiểu họ, thì ta chỉ thấy họ gàn dở, ngu ngốc, bần tiện, xấu xa, bỉ ổi... toàn những cớ để cho ta tàn nhẫn
Tuyên ngôn đạo đức học của cả văn nghiệp Nam Cao. Nhưng cái sâu của truyện là: lý thuyết "cố tìm mà hiểu" được phát biểu bởi người mà toàn bộ hành trạng trong truyện chứng minh anh ta liên tục không làm được — dửng dưng ở đầu truyện, tin ngay lời thằng ăn trộm ở cuối truyện. Nam Cao không cho nhân vật nào đứng ngoài định luật của chính mình.
Việc này không phải chỉ là một vấn đề xã hội. Việc này lại là một vấn đề phong hóa nữa.
VTP giả vờ đồng ý với việc nâng vấn đề mại dâm từ "xã hội" (có thể sửa, nhà nước có trách nhiệm) lên "phong hóa" (tại nết na dân An Nam, vô phương, nhà nước vô can). Trớ trêu là "phong hóa" cũng chính là chữ người ta dùng để kết án chính VTP là dâm uế, bại hoại phong hóa — ông mượn đúng từ vựng của quan tòa để cho thấy viên Đốc lý thực dân và các nhà luân lý bản xứ dùng chung một bộ chữ, cho cùng một mục đích: khỏi phải nhìn vào kinh tế.