Nếu không có miếng phần việc làng
Chương phản bác lại luận đề của chính cuốn sách — và tác giả để nguyên, không sửa.
Ông cụ gần tám mươi tuổi lê đi giữa mưa rét tháng chạp để dự đám giỗ hậu, ngồi "nhấm" miếng thịt bằng hạt đỗ rồi đặt xuống bát để dành. Người kể chuyện thoáng nghĩ là già tham ăn. Cụ tự giải thích: "Thực ra, tôi có thiết gì miếng xôi, miếng thịt! Sở dĩ cố đi, chỉ vì có mấy đứa cháu. Ở nhà quê gạo ăn còn chẳng có, lấy đâu ra tiền mua thịt? Nếu không có miếng phần việc làng, thì những trẻ con quanh năm không được biết mùi thịt ra sao."
Ở đây lệ làng không phải hủ tục — nó là an sinh xã hội. Và không chỉ cho người trong làng: cỗ nào cũng phải chừa một phần cho "người quá lộ", tức người ăn mày qua đường; họ không đến thì phần ấy cho thằng Mới, đứa ở.
Đọc Việc làng thì nên tách hai loại. Loại một — bán cỗ, mua ngôi, ăn vạ, phạt vạ — là bóc lột khoác áo lệ tục, và nó chết hẳn sau 1945. Loại hai — chia phần, phe khiêng ma, đổi công mùa vụ — là tương trợ thật, chỉ hóa thành gánh nặng vì người ta quá nghèo.
Cái chung của cả hai: nghèo đến mức một miếng thịt cũng phải đi qua bộ máy của làng mới đến được miệng đứa trẻ.
Còn cột "chia phần theo ngôi" thì hôm nay vẫn sống — chỉ đổi thứ được chia.
Hàn Quốc, án Đại pháp viện toàn thể 21/7/2005: tông trung (종중) họ Lee Yongin bán hơn 30.000 pyeong đất rừng, thu 35 tỷ won. Đàn ông trưởng thành nhận 150 triệu won mỗi người với tư cách thành viên; phụ nữ đã lấy chồng chỉ nhận 16,5–55 triệu, và dưới danh nghĩa "quà tặng" chứ không phải phần chia. Năm người phụ nữ kiện, thua hai cấp, rồi Đại pháp viện lật án: hậu duệ cùng tổ tiên, đủ tuổi thành niên thì đương nhiên là thành viên, không phân biệt nam nữ — vì tập quán cũ "không phù hợp với trật tự pháp luật đặt trên nền tảng phẩm giá cá nhân và bình đẳng nam nữ".
Trung Quốc còn lớn hơn: 分胙 phân tộ (chia thịt tế theo thứ bậc) đã thành 分红 phân hồng — chia tiền đền bù đất thôn bị thu hồi để đô thị hóa. Ai được coi là thành viên tập thể? Do dân thôn bỏ phiếu theo 村规民约 (thôn quy dân ước, tức hương ước). Nạn nhân là 外嫁女 — phụ nữ lấy chồng ngoài thôn — bị gạt khỏi danh sách. Viện Kiểm sát Tối cao phải ra hướng dẫn riêng: "村规民约不可侵犯'她'权益" — hương ước không được xâm phạm quyền lợi của "cô ấy".
Đúng cuộc chiến của cuốn sách này — lệ làng vs. luật nước — dịch sang thế kỷ 21. Chỉ khác: lần này luật nước đang thắng, và thứ đem chia không còn là miếng thịt lợn.