Bà Án tự nói với mình sau khi nghe tin con trai đang buồn — và câu ấy cho thấy Khái Hưng không dựng một mụ phù thủy.

Cả cuốn sách bà Án là lực cản: ép con bỏ Mai, dùng kế ly gián, viện ngũ luân ngũ thường. Nhưng ở đây, một mình, bà thừa nhận đây là việc bất đắc dĩ.

Bà tin mình đang làm điều đúng cho con. Trong hệ giá trị của bà, để con trai lấy một cô gái không môn đăng hộ đối là hại cả dòng họ — và nỗi đau trước mắt của nó là cái giá phải trả.

Đây là nước cờ chung của những nhà văn giỏi trong tủ sách này:

• Tắt đèn — bà Nghị mặc cả mua con người ta bằng giọng làm phúc: "Ấy tôi cứ hay thương người thế đấy!"
• Việc làng — kỳ dịch bán cỗ nhân danh việc chung của làng
• Đời thừa — Hộ cưới Từ vì lòng thương thật, rồi hành hạ Từ suốt đời

Không ai trong số họ tự thấy mình là kẻ ác. Và đó chính là điều làm các thiết chế ấy sống dai: chúng vận hành qua những người đang tin rằng mình tử tế.

Bà Án là phiên bản thành thị, có học, của cụ tiên chỉ trong Việc làng. Khác cách nói, cùng một chức năng.

Định nghĩa nhân vật chính — và là chỗ Nửa chừng xuân rẽ khỏi con đường của văn học hiện thực.

Mai thuộc hạng người ấy: "họ hay nghĩ đến hy sinh sự nọ, hy sinh sự kia.", và những người nàng muốn hy sinh vì lại "là hai người thân nhất trên đời".

Sự hy sinh tự nguyện là động cơ chính của cốt truyện. Mai không bị đánh, không bị trói, không bị bán. Nàng tự rút lui để người khác được yên.

Đối chiếu thì thấy một khác biệt lớn về loại bi kịch:

• Tắt đèn — chị Dậu bán con vì không nộp nổi sưu; ngoại lực, tuyệt đối
• Việc làng — anh kéo xe mắc nợ chung thân vì lệ làng bắt phải đãi phe
• Nửa chừng xuân — Mai chịu khổ vì nàng chọn thế

Đây là bi kịch của người có quyền chọn, và đó là thứ bi kịch chỉ xuất hiện khi người ta đã thoát khỏi cái đói.

Cần công bằng với cả hai phía. Người đọc hiện thực dễ thấy nỗi khổ của Mai là xa xỉ. Nhưng Khái Hưng đang mô tả một cơ chế có thật và vẫn còn nguyên hôm nay: lễ giáo không cần đến roi vọt khi nó đã cài được vào lương tâm người ta. Bà Án không phải ép Mai — bà chỉ cần để Mai thấy mình là gánh nặng.

Đó là hình thức tinh vi hơn của cùng một quyền lực mà Ngô Tất Tố tả bằng dây thừng.

Nhân vật nữ chính có tên đầy đủ, tự xưng "tôi", ngay câu thoại đầu tiên của mình.

Chi tiết nhỏ này đáng dừng lại, vì nó là chỗ khác biệt lớn nhất giữa Tự Lực Văn Đoàn và văn học hiện thực cùng thời.

Đối chiếu cách gọi phụ nữ trong tủ sách:

• Trăng sáng (Nam Cao) — vợ Điền không có tên, từ đầu đến cuối chỉ là "thị"
• Tắt đèn — nhân vật chính là "chị Dậu", tức gọi theo tên chồng
• Việc làng — người đàn bà đẻ ngoài đường là "vợ đĩ Tít"
• Nửa chừng xuân — Dương Thị Mai, họ tên đủ, tự giới thiệu

Chữ Thị 氏 ở giữa là danh xưng chỉ nữ giới trong tên người Việt truyền thống. Nhưng ở đây nó nằm trong một cái tên đầy đủ mà chính cô nói ra, trước một viên chức nhà trường, bằng đại từ "tôi".

Đó là điều mà cả Nam Cao lẫn Ngô Tất Tố không cho nhân vật nữ của họ: quyền tự xưng danh.

Nhưng cũng nên giữ tỉnh táo: Mai là nữ sinh thành thị, con nhà có học, đang đến trường Tây. Cái quyền ấy đến từ giai tầng, không phải từ thời đại. Cùng năm 1934, chị Dậu vẫn đang bán con.

Bài Đi thi nói ngông — và cái ngông ở đây là ngông của người đã hỏng quá nhiều lần.

Tú Xương thi tám khoa và chỉ đỗ tú tài — bậc thấp nhất, không đủ để làm quan. Cả một mảng lớn trong thơ ông là thơ hỏng thi: Buồn thi hỏng, Hỏng thi khoa Quý Mão, Phú hỏng thi khoa Canh Tý, Than sự thi, Mai mà tớ hỏng.

Ở bài này ông tưởng tượng cảnh ngược lại — thấy tên mình trên bảng — rồi "tớp rượu vào, ông nói ngông".

Đọc cả mảng thơ ấy cạnh Lều chõng thì thấy một điều Ngô Tất Tố tả nhưng không sống: sự hỏng thi lặp đi lặp lại như một nghề. Trong tiểu thuyết, hỏng thi là biến cố. Với Tú Xương, đó là thường lệ ba năm một lần, kéo dài hết tuổi trẻ.

Và cách ông xử lý nó là biến nó thành thơ trào phúng — cười chính mình trước khi người khác kịp cười. Đó là chiến lược sinh tồn của một người không còn lựa chọn nào khác.

Nam Cao sẽ viết đúng cơ chế ấy trong Đời thừa: Hộ đọc lại văn mình rồi "hắn lại đỏ mặt lên, cau mày, nghiến răng vò nát sách và mắng mình như một thằng khốn nạn". Người thất bại tự nhận án trước.

Ba chữ đặt giữa cuốn tiểu thuyết dài năm trăm trang về việc đi thi.

Chương 19, Vân Hạc đã hỏng một khoa, đang chờ kết quả khoa mới. Nguyên văn: "Không phải chàng quá mê man về đường công danh. Nhiều khi chàng đã tự hỏi. 'Đỗ để làm gì?'. Ngoài cái ý định làm sướng lòng người vợ thân yêu, chàng không nhận thấy sự thi đỗ có ích lợi gì."

Đây là chỗ Ngô Tất Tố cho thấy tay nghề tiểu thuyết gia, chứ không phải nhà luận chiến. Ông không để nhân vật giác ngộ và tuyên bố bỏ thi — anh ta hỏi câu ấy rồi vẫn tiếp tục đi thi, vẫn hồi hộp đến mất ngủ đêm xướng danh, vẫn "trằn trọc không thể nằm yên" từ lúc trống điểm canh tư.

Người ta biết rõ việc mình làm là vô nghĩa, và vẫn làm, vì những người thân yêu đang trông đợi. Đó là thứ trói buộc mạnh hơn cả niềm tin.

Đối chiếu với đoạn ngay trước: "Tội nghiệp, đàn bà cũng thích công danh đến vậy? Khoa này nếu mình hỏng nữa, thì phụ lòng vợ biết chừng nào?" Vân Hạc đi thi vì vợ; đến cuối truyện thì chính vợ chàng xin lỗi vì đã thúc chàng đi thi. Cả hai đều đang làm khổ mình vì tưởng người kia mong muốn thế.

Nước cờ khiến cuốn sách không thành bài học luân lý: nhân vật tài giỏi nhất truyện không phải người mọt sách.

Vân Hạc — người mà thiên hạ đồn "khoa này nhất đình là chàng phải đỗ không thủ khoa thì cũng á nguyên" — trong mười ngày chờ bảng thì sáu đêm ở phố Hàng Lờ, cái nơi "đã được thiên hạ đặt tên là "rừng son phấn"". Đánh tổ tôm, bói kiệu, uống rượu quay thìa, ngủ đến khi "Mặt trời đã xỏ vào mắt". Chàng vừa mới cưới vợ, và vợ chàng "vừa nhan sắc, vừa nết na".

Ngô Tất Tố kể chuyện này không kèm một lời lên án nào. Ông chỉ ghi thêm rằng "cái nợ phong hoa đã làm cho chàng thành người bê tha", rồi đi tiếp.

Đặt cạnh cái kết thì mới thấy dụng ý: người tài hoa, phóng túng, giỏi nhất — cuối truyện bỏ thi. Còn người đỗ nghè thì bị đẩy ra trận. Cuốn sách không dựng lên một tấm gương hiếu học để rồi bảo hệ thống đã phụ bạc nó; nó dựng một con người thật, có tật, và cho thấy hệ thống ấy chẳng chọn được ai cho ra hồn.

Đếm thử trong văn bản thì ra một bất đối xứng rất rõ. Từ được gọi bằng tên 135 lần, và không một lần nào bị gọi là "thị" hay "nàng" — ba chữ "nàng" duy nhất trong truyện đều nằm trong câu đùa của hai người bạn ("nàng thơ", "chẳng theo nàng nào cả"). Còn Hộ chỉ được gọi tên 42 lần, trong khi "hắn"/"Hắn" xuất hiện 160 lần: gần bốn trên một.

Người vợ giữ được tên mình suốt truyện. Người chồng bị chính người kể chuyện hòa tan dần thành một đại từ. Và đây là câu Hộ tự nhìn thấy điều đó xảy ra ở tầng cuối cùng còn lại — tên ký trên báo, mờ dần sau "một vài tên ký mới".

Mất tên là hình phạt trung tâm của truyện. Nó diễn ra ba lần cùng lúc: trong gia đình (kẻ che chở hóa kẻ đánh vợ), trong nghề (tên ký mờ đi sau tên người khác), và ngay trong câu văn kể về hắn.

Nghĩa thứ hai của "tên người" trong truyện này: tên ký — cái tên như một món hàng có giá trên thị trường sách.

Hộ mang ba cái tên trong ba hệ khác nhau. 護, cha mẹ đặt, nghĩa là che chở. "Hắn", chữ người kể chuyện dùng. Và cái tên ký dưới những bài báo "để người ta đọc rồi quên ngay sau lúc đọc".

Cái tên thứ ba là chỗ duy nhất trong truyện Hộ còn quyền định đoạt — hắn có thể không ký. Hắn vẫn ký. Rồi đọc lại, đỏ mặt, vò nát sách. Nhan đề Đời thừa rơi đúng vào đấy: người thừa không phải người không có tên, mà là người mang một cái tên mình không muốn nhận.

Một câu chứa hai hệ đặt tên khác nhau của người Việt thời ấy.

Trung là tên theo đức (忠 trung nghĩa; cũng có thể là 中) — kiểu tên nhà nho đặt cho con, cùng họ với Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín. Mão 卯 là chi thứ tư trong mười hai địa chi, tức tên đặt theo năm sinh — kiểu tên dân dã, cùng họ với việc gọi con là Tí, Sửu, Dần. Hai người bạn văn của Hộ đến từ hai tầng lớp đặt tên khác hẳn nhau, và Nam Cao nói điều đó bằng đúng hai cái tên, không một chữ giải thích.

Tiếng cười cũng chia theo đúng đường ấy và giữ nguyên đến cuối: Trung "nhếch cười lặng lẽ", rồi "vẫn cái cười lặng lẽ của y"; Mão "cười ầm ĩ", rồi "cười hô hố".

Quyền — nhà văn có cuốn "Ðường về" sắp được dịch ra tiếng Anh, tức người đang đứng đúng chỗ Hộ mơ suốt đời. Tên nhiều khả năng là 權: quyền lực, quyền thế, thế lực.

Đọc trong ngữ cảnh thì rất sắc. Hai dòng trước đó: "Bản quyền tác giả ba nghìn đồng." Trong một truyện về nhà văn nghèo, chữ quyền hiện ra hai lần trong ba dòng — một lần là tên người thành đạt, một lần là số tiền. (Còn chuyện "Chính Quyền đưa cái thư..." đọc lướt thành "chính quyền" thì là trùng hợp của chữ quốc ngữ, không phải dụng ý.)

Và việc Hộ làm ngay sau khi nghe cái tên ấy: vào tiệm, uống bia, chê "Ðường về" "chỉ có giá trị địa phương thôi", tuyên bố cuốn sách của mình "sẽ ăn giải Nobel" — rồi quên hẳn gói thịt quay đang định mua cho con.

Đứa con duy nhất trong truyện có tên — và nó được gọi tên đúng một lần, trong câu người cha say rượu dọa đuổi cả nhà. Những đứa còn lại không tên: "mấy đứa kia", "chúng nó", "lũ trẻ", "đứa con nhỏ". Người tình cũ của Từ cũng không tên, chỉ là "Gã tình nhân vô liêm sỉ ấy". Trong truyện này, được đặt tên là một đặc quyền rất hẹp.

Thảo là tên đặt theo đức — ngoan, biết vâng lời, hiếu thảo. (Chữ Hán ở đây không sạch như Hộ với Từ: "thảo" 草 nghĩa gốc là cỏ, còn nghĩa "hiếu thảo" là nghĩa riêng của tiếng Việt. Nêu ra để khỏi bịa một chữ Hán không có.)

Nam Cao dựng câu để cái tên tự phản lại: người cha nêu đúng cái phẩm chất mình đã đặt tên cho con — "là con ngoan nhất" — rồi vẫn đuổi. Ngoan không cứu được ai trong nhà này.

Từ — 慈 (từ ái, từ bi, nhân từ), một trong những chữ hay dùng nhất để đặt tên con gái trong cụm đức hạnh. Câu này gần như là định nghĩa từ điển của chữ ấy, và Nam Cao đặt nó ngay đoạn thứ hai của truyện.

Chỗ tàn nhẫn là cái tên không hoạt động như lời khen. Chính vì Từ đúng là 慈 mà Từ không đi được: "Ðã nhiều lần Từ muốn ẵm con đi... Nhưng lòng Từ mềm yếu biết bao!" Kết cục là "Từ đành chỉ cố ngoan ngoãn hơn, đáng yêu hơn" — nhịn ăn, nhịn mặc, bịt miệng lũ con. Đức hạnh của người vợ ở đây vận hành như một cái bẫy: nó là lý do Hộ cưới, rồi thành lý do Từ ở lại chịu đòn.

Ghép hai tên lại thì ra cả cấu trúc truyện: 護 lấy vợ vì lòng thương, 慈 ở lại vì lòng biết ơn. Cả hai đều sống đúng chữ của mình, và chính vì thế mà cả hai cùng khổ.

Hộ — nhiều khả năng là chữ 護 (bảo hộ, che chở, cứu giúp). Đoạn này là toàn bộ lý lịch của cái tên ấy, dồn vào chưa đầy một trang: Hộ cúi xuống nỗi đau khổ của Từ, mở rộng cánh tay, nuôi mẹ già con dại, nhận làm bố đứa con thơ, đứng ra làm ma cho bà cụ khi bà mất.

Rồi phần còn lại của truyện tháo cái tên ấy ra từng mảnh. Cũng người đó, say rượu, "gõ gõ một ngón tay trỏ vào trán Từ và dọa như người ta dọa trẻ con", đuổi cả mấy mẹ con ra khỏi nhà, và sáng hôm sau "lờ mờ nhớ ra rằng: hình như đêm qua hắn say rượu, đi la cà chán rồi về, lại gây sự với Từ; hình như hắn lại đánh cả Từ". Người che chở trở thành mối nguy duy nhất trong nhà.

Một lưu ý về phương pháp, vì cả file này đứng trên đó: chữ quốc ngữ không mang chữ Hán theo, nên không thể tra ngược ra chữ Nam Cao nghĩ trong đầu — đây là suy luận, không phải tra cứu. 護 là chữ được chính văn bản chống lưng mạnh nhất; các khả năng khác (祜 phúc lộc, 戶 cửa nhà) không có gì trong truyện kích hoạt.

Chi tiết này là bằng chứng văn bản cho thấy bà Ách (mẹ của Suzanne) và bà Ách Nhoáng là hai nhân vật khác nhau, dù tên gọi gần giống nhau dễ gây nhầm lẫn. Người kể chuyện đã ở nhà bà Ách, được bà tiếp đãi và cho đi dạo cùng Suzanne từ trước — nhưng đến đây, sau khi đã kể lại "tâm sự phân vân" của Suzanne, ông vẫn coi việc được bà Ách Nhoáng tiếp là một mong muốn riêng, chưa thực hiện. Vì vậy, không thể dùng những gì xảy ra sau đó ở nhà bà Ách Nhoáng để suy diễn rằng Suzanne đã đổi ý hay từ bỏ quan niệm về tình yêu bình đẳng của mình.

Đây là ca cụ thể cho vế "Hình phạt": một gia đình nông dân tan vỡ vì lũ lụt, người chồng phu xe cuối cùng "phải tù" — đúng như công thức đàn ông sẽ đi đến Hình phạt. Điều đáng chú ý là cùng một thảm họa (vỡ đê) đã đẩy vợ đi đến Dục tình (làm vú em rồi mất tích) và chồng đi đến Hình phạt, cho thấy công thức giới tính không phải suy diễn của người phân tích mà nằm sẵn trong chính chất liệu đời sống mà Vũ Trọng Phụng ghi lại.

Đây là chỗ oán giận của cái Đũi lộ rõ nhất thành một bản kết toán đạo đức: nó chia đôi cha mẹ — mẹ vẫn được kể bằng giọng xót thương (nạn nhân cùng phe), còn cha bị rút sạch tình cảm vì bị coi là thủ phạm gây ra cảnh đi ở. Cái hả hê trước đòn đau của bố không phải bản tính có sẵn, mà là sản phẩm chai lại sau một quãng đời bị hiếp, bị chửi, bị đánh.